miércoles, 11 de noviembre de 2020

Verbos en quechua en tiempos pasado presente y futuro

verbo


Abandonar / wikch'uy, saqey
Abatirse / q'anparmanakuy,rukupakuy
Abdicar / wasqey
Ablandar / ñapuy
Ablandarse / ñapuyay, llulluyay
Abofetear / ch'aqlay
Abogar / juris
Abollar / q'aphñuy
Abollarse / q'aphñukuy
Abominar / millakuy
Abonar / wanuy
Aborrecer / cheqnikuy,cheqnipakuy
Abortar sulluy
Aborto sulluy
Abrazar / marq'ay, mak'allikuy
Abrazarse / marq'anakuy,mak'allinakuy
Abrigar / qatay, p'istuy
Abrigarse / qatakuy, p'istukuy
Abrir / kichay, kichariy
Abstraer / haqey
Abusar / sarunchay
Acabar / tukuy
Acabarse / tukukuy, tukukapuy
Acanalarse / yarqhachakuy
Acariciar / waylluy, luluy, mayway
Acariciarse / wayllunakuy,maywanakuy
Acechar / qhamiyay, qhawamiyay,qhawapakuy, suyapakuy
Aceptar / chaskiy, chaskikuy,uyakuy, uyniy, uynikuy
Acercarse / achhuykuy, qayllakuy
Achatar / t'astay, t'astachiy
Acicalarse / k'achayay
Aclarar / sut'iyay, sut'inchay,cheqanchay, cheqaqchay
Litoacompañar / pusay
Acongojarse / anchhikuy, anchiy
Aconsejar / yuyayqoy, yachaykachiy
Acordar / kamachinakuy
Acostar / puñuchiy
Acostarse / puñuy
Acostumbrarse / yachakuy
Acotar / sayway
Tqeacrecentar / hatunyay
Actualizar / kunanchay
Turbación / thanqoykachay
Acuclillarse / toqtuy, toqtuykuy,khukuy, runk'ukuy
Acuñar / ñit'iy
Acurrucarse / k'uytukuy,k'uytupakuy
Acusar / ch'atay
Mutuamente ch'atanakuy
Adelantar / ñawpariy
Adelantar / ñawpaqchay, ñawpay
Adelantarse / ñawpariy
Objetos / llaphsayay
Adherir / ratay
Adherirse / ratakuy, k'askakuy
Adivinar / mag
Admirar / qhawapayay, utiy
Admitir / chaskiy
Adoptar / churichakuy
Adorar muchay
Adornar / achalay, allichay
Adornarse / achalakuy, k'achallikuy, allichakuy, 
Adulterar / ayuy
Advertir / uyllay
Afear / millayachiy
Afearse / millayay
Aferrarse / qaqachakuy
Afianzar / tipay
Afilar / k'awchiy, ñawch'iy
Afilarse / k'awchikuy, ñawch'ikuy
Agacharse / k'umuy
Agarrar / hap'iy
Agarrarse / hap'inakuy
Bebidas / kachakuy
Agilizarse / ch'itiyay, k'uchiyay
Agostarse / qarway, qarwaray
Agotarse / pisipay, sayk'uy
Adecer / añaychay
Andar / hatunyachiy
Avar / mana allinyay
Egar / yapay
Ietarse / k'akay
Upar / hukllanachiy
Aguar / chirliyachiy, seqwiy
Agujerearse / toqokuy
Agusanar / kuniy
Agusanarse / kuruyay
Ahogar / heq'epay, heq'epachiy
Ahogarse / heq'epay
Ahondar / p'ukruchay, ukhuchay
Ahorcar / seq'oy
Ahorcarse / seq'okuy
Ahorrar / musikuy
Ajustar / mat'iy, ñup'uy
Repetidamente mat'ipayay
Ajustarse / ñit'inakuy, mat'inakuy
Ajusticiar / juris
Alancear / chukiy
Alancearse / chukinakuy
Alardear / llaqlay
Alargar / sunichay
Alargarse / suniyay, chutarikuy
Albergarse / qorpachakuy
Alborear / achikyay, pacha illariy,pacha paqariy
Alborotar / ch'aqway, takuriy
Alborozarse / kusikuy, chamay,chamakuy
Alcanzar / con la manoaypay
Alegrar / kusichiy
Alegrarse / kusikuy, chamakuy
Aletear / raphaphapay
Peso / chhallayachiy
Alimentar / mikhuchiy
Alimentarse / mikhuy
Alinear / sinriy
Alocarse / loqheyay, waq'ayay
Alojarse / qorpachakuy
Relevar / ch'ullanay
Alternarse / muyunakuy,mit'anakuy
Alumbrar / wachakuy
Amar / waylluy, munay, munakuy,luluy
Amarse / wayllunakuy, munanakuy,lulunakuy
Amarillear / q'elluyay
Amarrar / watay
Amarrarse / watakuy,watuchakuy
Amasar / q'apiy, masay, t'aqllay
Amenazar / manchachiy
Amestizan / mistiyay
Amestizarse / neot
Amistar / rimanakuy, allipunakuy
Amogotarse / qhopuchakuy,qhopoyay
Amonestar / anyay, siminchay
Amontonar / (apilonar)
Ampollarse / phusulluy,phusullukuy, supulluy
Anidarse / q'esachakuy, q'esay
Animalizarse / uywayay
Aniñar / erqechay
Aniñarse / erqechakuy
Anochecer / tutatay, ch'isinyay
Ansiar / munay, sinchi munay
Phusa / zampoña
Anteceder / ñawpariy
Anticipar / ñawpachiy
Anticiparse / ñawpaqchakuy
Anunciar / qoyllurchay
Añadir / yapay
Apaciguarse / thakniy
Apadrinar / marq'ay
Apagar / thasnuy
Apalear / q'asuy
Alpacas allpaqa chharqoy
Aparecer / rikhuriy
Apartar / sapaqchay, achhurichiy,anchhuchiy
Apartarse / anchhurikuy, achhukuy,anchhuriy
Apedrearse / ch'aqenakuy
Apegarse / k'askanakuy,k'askapakuy
Apelotonar / q'onpuy
Apelotonarse / q'onpukuy
Apenar / llachichiy
Apenarse / llakikuy
Apestar / asnay
Apilar / tawqay, suntuy
Apiñarse / ñit'inakuy, ch'ichinakuy,ch'unkunakuy, 
Apisonar / p'arpay, t'aqtay
Aplanar / p'arpay, t'aqtay
Aplanarse / llaphllayay, t'aslayay,
Aplastar / ñit'iy, ñup'uy
Apodar / sutiyay
Apodarse / sutiyakuy
Aporcar / hallmay
Aporrear / p'anay
Aporrearse / p'ananakuy
Apoyar / q'emiy
Apoyarse / k'iranakuy
Aprender / yachay
Apresar / hap'iy
Apresurar / usqhachiy
Apretujar / mat'iykachay
Apretujarse / mat'inakuy
Aproximar / achhuykachiy
Aproximarse / achhuykuy,achhuykunakuyaproximarse eluno 
Acha / gallardo
Apuntalar / tusay
Arañar / raskhay, hallp'iy, rachay
Arañarse / hallp'ikuy, rachikuy
Arborizar / mallkichay, mallkiy
Arder / yawray, rawray, ruphay
Aromatizar / q'aparichiy
Arquear / q'ewey
Arrancar / p'iriy
Plantas tiray
Arrastrar / aysay
Arrear / qatiy
Arrebatar / qechuy, saq'ay ch'utiy
Arreglar / allichay, allinchayallchay
Arremangar / q'allpay
Arremangarse / q'allpakuy
Arribar / chayay
Arrinconar / k'uchunay
Arrinconarse / k'uchunakuy
Arrodillarse / qonqorikuy
Arrojar / wikch'uy, chanqay,wikapay, choqay
Arrojarse / wikch'uykukuy,wikapakuy
Arrugar / sip'uy, ch'ipuy
Arrugarse / sip'ukuy, ch'ipukuy,ch'awikuy, qawikuy
Arrullar / chinuy, luluy
Arrullarse / chinunakuy, lulunakuy
Arrumar / tawqay, pirway
Asaltar / q'apujay, ch'aspay
Asar / kankay, q'aspay
Asegurar / waqaychay
Asemejarse / rikch'akuy
Asentir / huñiy
Trompadas / saqmay
Asfixiarse / mukikuy
Asistir / sayay, riy
Asociar / haymay, ayllunakuya solas
Asolear / q'ochachiy
Asolearse / q'ochakuy
Asombrarse / utiy
Asperjar / ch'allay, ch'aqchuy
Asperjarse / ch'allakuy,ch'aqchukuy
Asquear / millakuy
Asquearse / millachikuy
Asustar / manchachiy,mancharichiy
Asustarse / mancharikuy
Atacar / phawaykuy, qallariy
Atajar / hark'akuy, amachakuy
Ataviarse / achalakuy, allichakuy,allchakuy
Atemorizar / manchachiy,q'aqchay
Atemorizarse / manchapakuy
Atemperar / llaphichay
Atemperarse / llaphikuy
Atender / uyakuy, uyapay
Aterrorizar / q'aqchay
Atizar / yawrachiy
Atolondrar / thanqoy
Atontar / upayay
Atontarse / upayay, phoqesyay
Atorarse / chakachikuy
Atragantarse / chakachikuy
Atrasarse / unay
Atropellar / tanqarpariy
Aturdirse / mantaray, chakuy
Atusar / rutuy
Aumentar / yapay
Aumentarse / yapanakuy,yapakuy
Aunar / ch'ullanchay, hukllachay,hukllanachiy
Aureolar / chinpuy
Ausentarse / ch'usay
Autovalorarse / chaninchakuy
Avecindarse / llaqtachakuy
Avergonzar / p'enqachiy
Avergonzarse / p'enqakuy
Avinarse / p'osqoy
Avisar / willay
Ayudar / yanapay
Ayunar / sasiy, llallay, mallay
Azotar / waqtay, soq'ay, sikway
Azotarse / waqtakuy
Babear / llawsay, llawthiy
Bailar / tusuy, qhaswaybailarín,–na
Bajar / uraykuy, uraykamuy,urayachiy
Balbucir / hanlluy
Bambolear / wanlinyay, chinruykachay, ayruykachay
Bambolearse / wanlinyakuy
Bañar / armay
Bañarse / armakuy
Barbechar / agíyapuy, chaqmay,kuskiy
Barar / phullpuy, poqpuy
Barrer / pichay
Tawnabasura / q'opa
Bautizar / marq'akuy
Beber / ukyay
Beligerar / awqanakuy
Bendecir / rel
Berrear / ch'arararay,ch'irchiykachay
Besar / much'ay
Buhobesarse / much'anakuy
Bestializarse / aywachakuy
Blanquear / yuraqyay
Blanquearse / utkhuyay, yuraqyay,yuraqman tukuy
Bobear / uparayay, oparayay
Bostezar / hanllariy, hanllaykachay,hanyaykachay
Ar / wikch'uy
Bracear / haywaykachay
Brazalete / ch'ipana, chhoqo
Bribonear / challiykachay
Brincar / p'itay
Brindar / tinkay, ch'allay, anqoy
Bromear / sawkay
Brotar / phutuy
Bruñir / llusk'ayachiy, lluspaay
Bucear / chullay
Bullir / phullpuy
Burbujear / phullpuy
Buscar / maskhay, t'aqwey,t'aphqey
Buscarse / maskhanakuy
Cachetear / ch'aqlay
Caer / urmay
Caerse / chanqakuy, choqakuy,urmakuy, wikch'ukuy
Caldear / qonoy
Calentar / q'oñichiy, q'oniy
Calentarse / q'oñikuy,q'onichinakuy
Callar / upallay, ch'inyay
Calmar / thakniy
Calumniar / tunpay
Cambiar / t'ilaay, mit'ay
Parihuela / litera,anda
Caminar / puriy
Caderas / winwiy
Traspiés / thanpiy
Canjear / yankiy, chhalay
Cansarse / sayk'uy
Cantar / takiy
Carcajear / waqwaqyay
Carcomerse / mullphay
Cardar / tisay
Carearse / uyapuray, uyapurakuy
S / uyapuray, uyapura, uyauya pura
Cargar / q'epiy
Mutuamente / q'epinakuy
Casarse / saway, yauanchakuy
Cascabelear / chanrararay,chhallallallay
Chuku / sombrero
Castigar / maqay
Castigarse / maqakuy
Cavar / toqoy, haphch'iy, haratay,haphuq'ey pe
Cazar / chakuy
Cecinar / ch'arkiy
Centellear / achikway, lliphipiy,
Centrar / chawpichay
Centrarse / chawpichakuy
Cepillar / thupaycepillar madera
Terreno intuy, tumay, kanchay
Cernir / suysuy
Cerrar / wisq'ay
Ruido / ch'inyay, upallay
Cicatrizar / q'ellayay,sích'uyay
Teqsi / fundamento
Clarificar / ch'uyachay, paqsayay
Clarificarse / el díach'inkilyay
Clavar / ch'antiy
Coagular / tikayay
Cobrar / manuchay, manu chaskiy
Cocción / khayay, t'inpuy
Cocerse / chayay
Cocinar / wayk'uy
Coincidir / tinkunakuy
Colaborar / yanapay
Líquido / suysuy,ch'umay
Colgar / warkuy
Colgarse / warkukuy
Colocar / churay
Comentar / rima, yawnay
Comenzar / qallariy
Comer / mikhuy
Comerciar / qhatuy
Travesuras ch'irmaykachay
Comparar / tinkuchiy, kuskachay,wakichiy
Compasión / llakipayay
Competir / atipanakuy, llallinakuy,hap'inakuy, atillchay
Completar / hunt'ay
Componer / allichay, allinchay
Comprar / rantiy
Comprender / taripay, umanchay
Comprimir / p'oqay
Comunicarse / rimanakuy
Concebir / wiksachakuy,wiksayay, chichuyay
Conceder / uyakuy, qoy
Concluir / tukuy, p'uchukay,pallway
Concurrir / sayay, riy
Condenar / jurisp
Condensarse / thakayay
Conducir / apay, pusay
Conectar / hap'inachiy
Culpa / jurisp
Confundir / pantachiy, pawichiy
Congeniar / yachanakuy
Congregarse / huñunakuy
Conmisceración / llakipayay
Conocer / reqsiy
Conocerse / reqsinakuy
Casa / wasichay
Consumirse / tukukuy, hiwiy
Contar / yupay
Contonearse / chhankiy,q'ewiykachakuy
Contradecir / hayuy, ayniy
Entrega / makipura
Contraer / q'entiy
Contraerse / q'entikuy
Convencerse / mach'ikmakuy
Convertirse / tukuy
Copular / fisiol
Coquetear / asiykachay, llink'iykachay, chapulaykachay, 
Corcovear / q'etipiyay
Correr / phaway
Cortar / kuchuy
Cortar / kuchuy
Corte kuchukuy, kuchurukuy
Cosechar / aymuray
Coser / siray
Crecer / wiñay
Creer / iñiy
Criar / uyway
Criticar / p'enqachiy, p'enqapayay
Croar / k'arararay
Culturizar / runayachiy,yachaytarpuy
Cumbrera / quim
Curar / hanpiy
Curarse / hanpikuy
Curvar / q'enqoy, llink'uy
Curvear / q'enqoy
Chamuscarse / qoqomay, q'aspay
Manos pukllayay
Chancar / saqtay, takay
Chapotear / wayt'aykachay
Charlar / rimay
Chasquear / q'olmachiy, pantachiy,laqochiy
Chillar / qapariy
Chirriar / ch'arararay
Chisguetear / ch'iwkay, ch'ikway
Chismear / simi apaykachay
Phchichispear / chiphchiriy
Chisporrotear / q'achachachay
Chisporrotear / ch'eqeqeqey
Chocar / takanakuy
Chorrear / phaqchay, suruy
Chupar / ch'oqchoy, ch'onqay
Danzar / tusuy
Dañar / chirmay
Dañarse / chirmakuy
Dar / qoy
Debatir / seqachinakuy
Debilitarse / unphuyay
Decapitar / umanay, qhoruy,qhoruchay, kunka qhoruy
Decir / niy
Decirse / (asímismo) nikuy
Defecar / akay, ismay
Defender / juris
Defenderse / maqapakuy
Deformarse / ch'oqtayay
Defraudar / pallqoy
Deglutir / millp'uy, oqoy, rakray
Degollar / nak'ay
Deificar / awkichay
Dejar / saqey
Delatar / willay
Delinquir / q'omalliy
Delirar / musphay
Demoler / thunichiy
Demorar / unaychay, unachiy
Demostrar / qhawachiy, rikuchiy
Densificarse / pipuyay, thakayay
Depositar / churay, taqey,waqaychay
Derramar / hich'ay, usuchiy, t'akay
Derramarse / líquidophoqchiy
Derretir / unuyachiy
Derretirse / chulluy, unuyay
Derribar / wikapay, kunpay,thunichiy
Derribarse / wikapakuy, kunpakuy,thunikuy
Derrocar / ranqhay
Derrumbar / thuniy
Derrumbarse / thuniykuy
Desafiarse / churanakuy
Desaguar / tharay, unu kachariy
Desaparecer / chinkay, chinkapuy,chinkariy, ch'usaqyay
Desarrollar / wiñay
Desastillar / chhillpanay
Desatar / paskay
Desatarse / paskakuy
Desbastar / llaqllay
Desbocar / llik'iy, qhasuy
Desbordarse / phoqchiy, lloqllay,llinp'ay
Descabellar / chukchanay
Descansar / samay
Descascarar / teqway, eqhay
Descomponer / thullmichiy
Descornar / waqranay
Descoser / paskay
Descostillar / waqtanay
Descubrir / tariy
Descubrirse / rikhuripuy
Desear / munay
Desecar / ch'alqey, ch'akichiy
Desechar / yanqachay, t'aqay,wikch'uy
Desembarazar / wachay,wachakuy, onqokuy
Desembarrar / turunay
Desenchaclar / chaqllanay
Desengrasar / tikanay
Desensebar / wiranay
Desenterrar / haphch'iy, allay,haphq'ey
Desgajar / q'aqway
Desgarrar / eqhay
Desgastar / thantay,mawk'ayachiy
Desgastarse / hallmuyay,thantakuy, mawk'ayay
Desgraciarse / qhenchachakuy
Desgranar / 
Desgranarse / 
Desgranular / chharqanay
Desgrasar / wiranay
Desgreñarse / t'iskiyay
Deshacer / thullmichiy
Deshebrar / uywinay
Deshidratar / qachay, ch'uñuchay
Deshidratarse / ch'akiy
Deshilacharse / chhachukuy,chhachuyay
Deshojar / raphinay, tipiy
Deshollejar / siwikay
Deshonrar / map'achay
Deshonrarse / map'achakuy
Desigualar / ch'ullachiy
Desinflar / chhasachiy
Desintegrarse / t'aqakuy,ñut'ukuy, hak'ukuy
Desliendrarse / ch'iyakuy
Deslizar / suchuy
Deslizarse / suchuykachay
Desmaniatar / chaqnanay, chaqnapaskay
Desmayar / yuyay chinkay, urnamuyuy
Desmentir / mananchay
Desmenuzar / t'iphsiy, lliphch'iy
Desmoronar / wakhay, thuniy
Desmugrar / kharkanay
Desnudar / llat'ay, llat'anay,q'alay
Desnudarse / llat'akuy, q'alakuy
Desocupar / qasichiy, talliy
Desocuparse / qasiy
Desoldar / chapinay
Desollar / lluch'iy, ch'utiy
Desordenar / rawiy, ch'arwiy
Desorejar / ninrinay
Desorientarse / payuy, pantay
Despachar / apachiy, suchiy
Desparramar / wisniy,chhullmiy
Desparramarse chhullmikuy
Despedazar / withay, ñut'uy,khullpiy
Despedazarse / withakuy, ñut'ukuy, khullpikuy
Rparidespedir / kacharpariy
Despegar / q'aqway, k'askannay
Despegarse / q'anpakuy, q'aqwakuy, seqrakuy
Qadespellejar / lluch'iy
Despeñarse / qaqapay
Desperdiciar / usuchiy, usuy
Desperezarse / chutaykachakuy
Despertar / rikch'ariy (uno mismo)
Despojar / qechuy, saq'ay
Despiojar / usay, usa pallay,usanay
Despistar / laq'ochiy
Desplomar / thuniy, thunichiy
Desplomarse / urmay, thunikuy,
Desplumar / phurunay
Despojar / qechuy
Desportillar / khallpay, k'aphtiy,ch'añay
Desportillarse / khallpakuy,ch'anakuy
Despreciar / pisinchay, yanqachay
Desprender / khakuy, khakay,t'iparay, wikhay
Desprenderse / wikhakuq
Desprestigiar / yanqayay,yanqayachiy
Destapar / kichay
Desterrar / mitmay
Destetar / hanuk'ay
Destramar / mininnay
Destrozar / chhalluy, p'akiy
Destrozarse / chhallukuy
Desvalorar / pisichay, pisinchay,pisichakapuy
Desvellar / suphunay
Desventrar / wiksanay
Desventurar / qhenchachay
Desvestir / llat'anay
Desvestirse / ch'utikuy, llat'akuy
Desviar / wakllichiy
Desviarse / pantay, waklliy (moralmente)
Desyerbar / qoray, qorannay
Detener / hark'ay
Detenerse / sayay, sayaykuy, takyay
Deteriorarse / mawk'ayay,thantayay
Detonar / t'oqyay
Devanar / q'aytuy, kururay
Devastar / thunichiy
Devolver / kutichiy
Devolverse / kutichinakapuy
Diafanizarse / ch'akninchakuy,ch'inkillchakuy
Diezmar / chunkanay
Dificultar / sasachay
Difundir / ch'eqerichiy, mirachiy,mast'ariy
Difusión / ch'eqeri, mirachi,mast'ari
Diseminar / t'akay
Disimular / mukmiy
Disminuir / asllachiy, asllayachiy,pisiyay, pisiyachiy, 
Dispararse / p'ikway, ch'ikway
Dispersar / ch'eqechiy, hachiy
Disputarse / qechunakuy,atipanakuy
Distribuir / rakiy, achuray
Diversificarse / ñawrayay,t'aqarikuy
Divertir / q'ochuy
Divertirse / q'ochukuy
Dividir / rakiy, t'aqay,iskaychay, phakmiy
Divorciar / haytaray
Divorciarse / wesq'echakuy,haytarakuy
Doblar / taparay
Doblegar / uyachiy, k'umuchiy,llalliy
Dorar / qorichay
Dorarse / choqeyay
Dormir / puñuy
Dormirse / puñukuy
Dormitar / puñunayay, puñuykachay eckanturay
Dudar / iskayay, thukiy, yanqaymanay
Durar / unay
Ebullir / chhallchay t'inpuy
Echar / hich'ay, qhallay, (líquidocon la mano), talliy
Edificar / hatarichiy, sayarichiy, perqay
Educar / uyway
Ejecutar / ruway, ruray
Embarrar / llut'ay, laq'ay
Embaucar / q'otuy, qhamatiyay,qeqoy
Embellecer / tikarichiy,achalachiy, sumaqyay,munayyay
Embellecerse / t'ikarikuy,achalakuy
Emborrachar / machay
Embriagar / machay, t'iliyay
Embrollar / llullay, qeqoy,chawkachiy
Embrujar / layqay
Embrutecer / uywayay
Empalagar / amiy
Empalizar / chaqllay, qenchay
Empaquetar / mayt'uy, t'eqey
Emparejar / masachay
Emparentar / aylluchay
Empecinarse / chuchupalaiy
Empedrar / rumichay, khallkiy
Empellón / tanqarpariy
Empeorar / sinchiyay
Empequeñecerse huch'uychakuy
Empezar / qallariy
Empinarse / hink'iy
Emplumarse / phuruchakuy
Empobrecer / wakchayay
Empollar / oqllay
Empozar / qochachay
Empuñar / ch'oqmichay
Empujar / tanqay
Enajenar / hoqnichay
Enamorar / munapayay,wayllupayay, sallay
Enamorarse / munapayakuy,wayllunakuy, sallallakuy
Enanizarse / sit'iyay
Garencandecer / sansayay, ninayachiy
Encascajar / khallkachay
Encarcelar / sanqachay,wisq'ay
Encariñarse / sonqochakuy,ratanakuy, munakuy
Enceguecer / ñawsayay,ñawsayachiy
Encender / hap'ichiy, nina hap'ichiy,yawrachiy, rawrachiy
Encestar / runkuy
Enchaclar / chaqllachay, chaqllay
Enchapar / choqechay
Encoger / q'entiy
Encogerse / q'entikuy
Encomendar / kamachiy, kunay
Encontrar / tariy
Encordelar / watuchay
Encorralar / kanchay, wesq'ay
Encorvarse / k'umuykuy
Encrespar / k'uspayay
Encumbrarse / kuraqchakuy
Endemoniar / supayyachiy,saqrayachiy
Endemoniarse / supayyay,saqrayay
Endiablarse / saqrachakuy
Endulzar / misk'ichiy,misk'iyachiy
Endurecer / chuchuyachiy,ch'ilayachiy
Endurecerse / ch'ilayay,chuchuyay, k'ukuyay
Enemistarse / awqanakuy,awqallikuy, phiñachinakuy
Enfadarse / ch'uskullikuy,phiñakuy
Enfardelar / q'epichay
Enfermar / onqoy, onqoyay
Enfilarse / wachuchakuy, qatiqatisayay
Enflaquecer / tulluyay, ch'alqeyay,k'asuyay, choqchiyay
Enfriarse / chiriyay, khutuyay
Enfundarse / ch'olqokuy
Enfurecerse / ch'uskullikuy,phiñakuy
Engalanarse / t'ikachakuy,t'ikallikuy
Engañar / yukay, qeqoy
Engañarse / yukanakuy
Engendrar / churiyay, yumay
Engordar / wirayay, wirayachiy,q'eqeriy
Engrandecer / hatunyay,hatunyachiy
Engrasar / wirachay
Engrasarse / wirachakuy
Engreír / chaqlliy
Engrosar / ratkhayachiy, rakhuchay,kurkuy, kurkuyay, q'
Engullir / oqoy, rakray
Enharinar / hak'uchay
Enjuagar / ch'uyanay
Enlazar / watay, t'inkiy, ch'atay
Enlazarse / watakuy, t'inkikuy,t'inkinakuy
Enliendrar / ch'iyachay
Enliendrarse / ch'iyachakuy
Enloquecer / waq'ayay
Enlosar / kallkiy
Enlutarse / yanallikuy, yanawanp'achallikuy
Enmaderar / k'ulluchay
Enmantillarse / llikllakuy
Enmascarar / saynatay
Enmascararse / saynatakuy
Enmohecerse / ch'illkayay
Enmugrecer / kharkachay
Ennegrecer / yanayay, yanachay
Enojar / phiñarikuy
Enojarse / phiñakuy
Enredar / arwiy, arwichiy, llukuy,rank'uy
Enredarse / arwikuy, ch'arwiyay
Enredecillar / llukuy, llukuchay
Enriquecerse / qhapaqchakuy,qhapaqyay
Enrojecer / pukayay
Enrollar / mayt'uy, k'uyuy, wankuy,q'enpiy
Enrollarse / k'uyukuy, mayt'ukuy,wankukuy, q'enpikuy
Enronquecer / ch'akayay
Enrostrar / uyanchay, uyapurachiy
Ensangrentarse / yawarchakuy
Ensalzar / sumaychay
Ensangrentar / yawarchay
Enseñar / yachachiy
Ensombrerar / chukuchiy
Ensombrerarse / chukuchakuy,chukullikuy, chukukuy
Ensordecer / wanq'oyay, roqt'oyay
Ensuciar / qhellichay
Ensuciarse / qhellichakuy
Enterrar / p'anpay
Enterronarse / k'urpayay
Entibiar / chiriyachiy
Entrabar / ch'ipay
Entramar / miniy
Entrelazarse / mayt'unakuy
Entrenar / kallpachay,kallpachakuy, kamarikuy,ruwapay
Entreverar / chhaqruy, mich'uy,taqruy
Entreverarse / chaqrunakuy,mich'ukuy
Entristecerse / llakikuy, phutiy
Entrometerse / chapukuy, mich'unakuy, churakuy, challpukuy
Entumecer / kukupay, susunkay
Enturbiarse / t'alayay, q'atayay,qonchuyay
Envalentonarse / qhariykachay
Envanecerse / chaqllikuy
Envasar / hillp'uy, humiyay
Envejecer / varónmachuyay
Envenenar / miyuy
Achisqaenviar / kachay, apachiy
Envidiar / ch'ikiy
Enviudar / pasuy, ikmayay, ikmayapuy
Envolver / wankuy, mayt'uy
Envolverse / wankukuy, mayt'ukuy,walt'akuy
Equivocarse / pantay
Erizarse / askankuy, ch'uskullikuy
Eructar / hap'apakuy, khapay,khapapakuy, khasay, 
Escabullirse / llusp'iy, llusp'iykuy
Escamarse / phaspachakuy,chharpayay
Escampar / usariy
Escarbar / allay, hasp'iy, hallp'iy
Escardar / rawk'ay
Escarmentar / wanay
Escasear / pisiyay
Escatimar / mich'akuy
Esclarecer / sut'inchay, sut'ichay
Escocer / seqsey
Escoger / akllay
Esconder / pakay
Escribir / qelqay
Escuchar / uyariy
Escudriñar / k'uskiy
Escuela / educ
Escupir / thoqay
Escurrir / ch'umay
Escurrirse / líquidoch'umakuy
Esforzarse / kallpachakuy,ch'amakuy
Esfumarse / q'ostipuy
Esmerarse / sumaq ruway
Espantar / q'aqchay
Esparcir / ch'eqechiy, chhillariy,wisñikuy, ch'eqerichiy, 
Expectorar / ch'oqhoy, thoqay
Espejismo / rirpukuy
Esperar / suyay
Esperarse / suyanakuy
Espesar / thakay, sankhuy
Espiar / chapatiyay, hamut'iray
Esputar / thoqay, qhotuy
Esquilar / rutuy
Esquivar / laq'ochiy
Estabilizarse / takyay, thak kay,thak kapuy
Estafar / ch'achuy
Estancar / p'onqochay
Estar / kashay
Estirar / chutay, aysay
Estirarse / chutarikuy, chutakuysuniyay
Estorbar / pantachiy
Estornudar / achhiy, hachhiy
Estrechar / k'iklluy, k'iskiy
Estrecharse / k'iskiyay, k'itkuyay,ch'uykukuy
Estremecerse / khatatatay,chukukukuy, llakllay
Estrenar / ariy, qallariy
Cularestrujar / ch'away, q'apiy
Estuprar / yoqoy
Eternizar / wiñayyachiy
Evadir / ayqey, chinkay
Evadirse / ayqekuy, ch'itakuy,chinkakuy, k'itakuy
Evaporar / waksiy
Exagerar / anchachay
Examinar / taripay, qhaway
Exceder / yalliy
Excluirse / taqakuy
Execrar / ñakay
Exhalar / samay
Exhibir / qhawachiy, rikuchiy
Exigir / mat'iy
Existir / kashay
Expandir / ch'eqerichiy, mast'atiy,mirachiy
Expeler / hich'ay, wikch'uy
Expender / qhatuy
Exponer / qhawachiy, rikuchiy,uyarichiy
Exprimir / ch'away, ch'arway,ch'umay
Expulsar / qarqoy, wikch'uy,ulthuy
Extender / mast'ay, masay
Extenderse / mast'akuy, masakuy
Extenuarse / unphuy
Exterminar / tukupuy, qolluchiy,qollupuy
Extinguirse / qollupuy, chinkapuy
Extraer / t'iray, horq'oy, sik'iy
Extraviar / chinkachiy
Extraviarse / chinkay
Eyacular / yumay,yoqoy
Fajar / walt'ay
Fajarse / chunpikuy
Falsear / q'ollmachiy
Fastidiar / turiay
Fatigarse / sayk'uy, mach'itakuy,mach'itayay
Felicitar / saminchay, samiy
Fermentar / poqoy
Fertilizar / wanuy, wanuchay,yakay
Festejarse / q'ochukuy,q'ochurikuy
Filosofar / hamut'ay
Filtrar / ch'uray
Finalizar / p'uchukay, tukukuy,pallway
Firmar / seq'ey
Flagelar / hasut'iy, waqtay, soqay
Flamear / laphapapay, raphapapay
Flexionar / q'echuy
Flexionarse / q'echukuy
Flojear / qellaykachay
Flotar / tuytuy
Fomentar / t'ikachiy
Forestarse / ch'aphrachakuy
Formar / ruway, ruray
Fornicar / wach'uy
Fortificar / pukarakoy
Fortalecer / kallpachay
Fracasar / qollupuy
Fraccionar / t'aqay
Fragmentar / dividir, separar:t'aqay
Fragmentarse / p'akikuy, ñut'ukuy
Frecuentar / hamupayay
Freír / theqtichiy, theqtiy
Fructificar / ruruy
Fruncir / sip'uy, ch'ipuy, ch'ukuy
Fruncirse / sip'ukuy, ch'ipukuy,ch'ukukuy
Fugarse / chinkakuy
Fumar / pitay, sayriy
Gaguear / k'akuy
Ganar / atipay, llalliy
Garabatear / seq'ey
Gargarizar / oqyay, aqniy, moqchiy
Garuar / meteor
Gemir / anchiy, hik hikyay
Germinar / armuthuy,ch'iklliriy
Girar / muyuy, maywiy
Golpear / takay
Gorjear / wich'ichichiy, takiy,waqay
Gotear / sut'uy
Gozar / kusikuy, qochukuy
Granizar / meteor
Gritar / qapariy
Gruñir / qotototoy
Guardar / waqaychay
Guarecerse / mach'akuy
Guerrear / awqanakuy,maqanakuy
Guiar / pusay
Guiñar / ch'illmiy, q'emsiy
Guisar / wayk'uy
Gustar / misk'ichikuy, mach'ikay
Tener / kay
Habitar / tiyay, kawsay
Habituarse / yachakuy, yachayukuy
Hablar / rimay
Hacer / ruway, ruray
Hacerse / ruwakuy, rurakuy,tukupuy
Hacinar / karmay, qotoy, arkuy,rawkhay
Halagar / waylluy
Hallar / tariy
Hallarse / tarikuy
Haraganear / qellaykachay
Hartar / saksay
Hartarse / saksapuy
Hastiar / amiy, millay
Hechizar / layqay umuy
Heder / asnay
Helar / qasay
Henchir / hunt'achiy, llinp'achiy,punkichiy, winay
Hender / raqrachiy, ch'eqtay,phatachiy, khallay
Puños saqmay
Herir / k'iriy, k'irichay
Herirse / k'irichakuy, k'irikuy
Varón wayqechay
Hermosear / sumaqyay
Herventar / tinpuray
Hilar / puskay
Hilvanar / ch'ukay
Introducir / turpuy
Hinchar / punkiy
Hociquear / uksiy
Divertirse / kusirikuy,pukllarikuy
Hollar / t'ustuy
Envalentonarse qhariykachay
Homenajear / yupaychay
Hondear / warak'ay
Honrar / yupaychay, sumaychay
Horadar / hutk'uy, khanpuy
Horrorizar / q'aqchay
Hospedar / qorpachay, samachiy
Hospedarse / qorpachakuy
Huir / ayqey, ayqekuy
Humear / q'osñiy
Huadecer / hoq'oyay,hoq'oyamuy
Humillar / k'umuykachiy,ullpuykachiy
Hundirse / chinkaykuy,chinkayapuy
Hurtar / suway
Mútuamente / suwanakuy
Husmear / muskhipakuy
Identificarse / kikinchakuy,sut'ichakuy
Idiotizar / upayachiy
Idiotizarse / upayay
Igualar / kuskachay, kuskachakuy,wakiy
Iluminar / k'anchay
Ilusionar / llachiy,llachichiy
Ilusionarse / llachikuy
Imitar / qatichiy, yachapakuy
Implorar / mañay, mañarikuy
Impresionar / p'aqmay,mancharichiy, q'aqchay
Impresionarse / p'aqmakuy,mancharikuy, q'aqchakuy
Incendiar / ruphachiy
Incendiarse / ruphay
Incinerar / kanay, ruphachiy,qonoy
Incitar / hatarichiy, rayk'uy,simiqoy, yuyayqoy
Inclinar / t'iksuy, k'iray,k'umuykuy
Inclinarse / t'iksukuy, k'iraykuy,k'umuykuy
Incrementar / yapay, askhayachiy
Incrementarse / yapakuy
Increpar / k'araqta rimay
Incubar / oqllay
Inculpar / huchachay, tunpay
Indumentarse / p'acha churakuy
Infantilizarse / erqeykachay
Inhumar / p'anpay
Inhumación / aya p'anpay
Iniciarse / qallariy
Insolar / q'ochachiy, masay
Instigar / maqanachiy, awqanachiy
Insultar / k'amiy
Insultarse / k'aminakuy
Intercambiar / qonakuy,haywanakuy, chalay
Interceder / rimapuy
Interponerse / chawpinakuy,chawpinchakuy
Interrogar / tapuy
Interrumpir / tatichiy, p'itichiy
Intimidar / manchachiy,llakllachiy
Intimidarse / manchakuy, llakllay
Intoxicar / miyuy
Introducir / sat'iy, haykuchiy,winay
Inutilizar / yanqayachiy
Invadir / awqa intuy, awqahaykuy
Investigar / t'aqwiy, maskhay,k'uskiy
Invitar / mink'ay
Invocar / waqyakuy, waqyarikuy
Ir / riy
Irrigar / qharpay
Irritarse / k'arallikuy
Jadear / hakhakyay
Jalar / chutay, aysay
Juntar / congregartantay, huñuy
Juntarse / huñunakuy, tantanakuy
Justipreciar / chaninchay
Juzgar / patachay, taripay, paqtachay
Jugar / pukllay
Juguetear / pukllaykachay
Laborar / llank'ay, ruway
Piedra / ch'eqoy, rumich'eqoy, rumi llaqllaq
Lacrarse / ch'oqrikuy, ch'oqriyay
Ladear / wiklluy, chinruy, waklliy,kinray
Ladearse / chinrukuy, wikllukuy,wakllikuy
Ladrar / kaniy, kanikuy
Limear / weqey
Lamer / llaqway llunk'uy
Laminar / last'ay
Languidecer / chirliyay, usphuyay,qhewiyay, unphuyay
Lanzar / chanqay, wikch'uy, choqay
Lapidar / ch'aqey
Latiguearse / waqtanakuy,soq'anakuyy, sikwanakuy
Latir / fisiol
Objetos / maqchhiy
Leer / qelqarimay, ñawinchay
Leñar / llant'achay, llant'ay
Lesionar / k'iriy
Lesionarse / k'irinakuy
Levantar / hoqariy
Liberar / qespichiy
Libertar / qespichiy
Liga / ch'atay, watay
Limpiar / pichay
Limpiarse / hucha panpachay,llunp'achakuy
Luchar / maqanakuy
Lustrar / llusk'ay, llusk'ayachiy
Llamar / waqyay
Llegar / chayay, chayamuy
Llenar / hunt'ay, llinp'ay
Llevar / apay
Llorar / waqay
Lloriquear / ch'iririy, enqhepakuy,enqhey
Llover / paray
Lloviznar / chirapay, iphuy, siphsiy
Machacar / saqtay
Madurar / poqoy
Majar / saqtay
Maldecir / ñakay, ñakapakuy,ñakapay
Malgastar / q'aruy, usuchiy
Malhumorar / ch'utuykachay,wirp'arayay
Malograr / wakllichiy, pantachiy,thullmichiy, ismuchiy
Parto / sulluy,sullupuy
Maltratar / k'iriy, maqay
Manar / phullpuy, lloqsimuy,paqariy
Manchar / map'achay
Piel / mirkayay
Mandar / kamachiy
Manejar / purichiy, pusay, apay
Maniatar / thunkuy, k'ikiy, chaqnay
Maniatarse / chaqnakuy, thunkukuy
Manosear / mullkhuy, q'apiy,q'apiykachay
Manosearse / llankhunakuy,q'apinakuy
Maquillar / pasiy
Maquillarse / pasfkuy, llinp'ikuy
Marcar / irpay, unanchay, 
Masajear / qhaqoy
Mascullar / knamupakuy
Masticar / khamuy
Matar / sipiy, wañuchiy
Mecer / maywiy
Iar / kuskanyay, kuskanchay
Itar / hamut'ay, yuyaymanay,yuyanchay
Meir / tupuy
Memorizar / umapi hap'iy
Mendigar / uskay
Menospreciar alqochakuy, pisichay,saruchay
Menstruar / k'ikuy
Mentir / llullakuy
Mermar / pisiyay, wayway,asllayay
Meter / sat'iy, winay, suskhuchiy,haykuchiy
Mezclar / charqruy, minuy,mich'uy
Mezclarse / chaqrukuy,mich'ukuy
Mirar / qhaway
Mirarse / qhawakuy, rikukuy
Mochar / willuy, mut'uy, qhoruy
Mojar / apichay, ch'aranchay
Moler / kutay, ñut'uy, lleqwiy
Montar / phakachakuy
Morder / khamuy, p'atay, khachuy,khankiy
Mordisquear / khachupayay
Morir / wañuy
Mosquearse / ch'uspiyay
Mostrar / rikuchiy, qhawachiy
Mostrarse / rikuchikuy,rikuchinakuy, qhawachinakuy
Mover / kuyuchiy, kuyuy
Murmurar / rimapakuy
Mutilar / mut'uy, wit'uy, qoroy
Nacer / paqariy, paqarimuy
Nadar / wayt'ay, haywaykachay
Narrar / willay
Narrarse / willanakuy
Negar / mananchakuy
Comerciar / qhatuy
Negrear / yanayay
Negrecer / yanayachiy, yanayapuy
Nevar / rit'iy
Nidificar / q'esachay
Nominar / suti hoqariy,sutichay
Noticiar / willaychay
Nublar / phuyuy, phuyumuy
Numerar / yupay
Obedecer / kasuy, kasukuy, uyakuy
Obligar / kamachiy
Obrar / ruway, ruray
Obscurecer / rasphiyay, ch'isinyay, tutayay, yanayay
Obsequiar / suñay
Observar / qhaway
Obstaculizar / hark'akuyobstáculo
Obstruir / hark'ay, hark'apakuy
Ocultar / pakay
Odiar / cheqnikuy
Odiarse / cheqninakuy
Ofender / phiñachiy, qesachay
Ofrecer / arpay
Ofrendar / arpay, haywakuy,haywarikuy
Ofuscar / arphayachiy
Oir / uyariy
Oirse / uyarinakuy
Oler / muskhiy
Olfatear / muskhiy
Olvidar / qonqay
Ordeñar / ch'away, ñukñuy
Orear / phaskiy
Orinarse / hisp'aykukuy,hisp'ayukuy
Ornamentar / achalay, achalachiy
Oscurecerse / rasphiyay, ch'isinyay, laqhayay, ranphiyay
Ovar / runtuy
Ovillar / kururay, khiwiy
Ganado / khastuy
Pactar / rimanakuy
Padecer / nak'ariy, muchuy,llakikuy
Pagar / qopuy
Palanquear / wanqhay
Dar / p'anay
Encubrir / pakapayay,pakarqoy
Dar / p'anay, waqtay
Palmear / taqllay, t'aqllakuy
Palpar / llamiy, tupay, tupaykuy,llankhuy, mullkhuy
Palpitar / phatatatay
Dar / t'inkay
Paralizar / tatichiy
Parar / sayay
Pié / sayay,sayariy
Tierras / suyunchay
Ropa / ratachiy
Parear / yanachay, masachay,pituychay
Parecer / rikhuriy
Parecerse / rikch'akuy,rikch'anakuy
Parir / wachay, wachakuy
Parpadear / ch'illmipakuy,chillmiykachay, ch'illmiy,llip'
Partear / wachachiy, wachachikuy
Avisar / willay willapuy
Partir / p'atmay, ch'eqtay, rakiy
Partir / riy
Mutuamente / rakinakuy
Pasear / purikuy
Pastar / michiy
Patalear / hayt'aykachay,hayt'apakuy
Patear / hayt'ay
Patentizar / sut'inchay
Calpatrocinar / markachay, yanapay
Pecar / huchallikuy
Pedir / mañakuy
Pedorrear / supipakuy
Dar / chanqay
Adherir / k'askay, k'askachiy
Pegarse / k'askakuy, k'askapakuy,k'askanakuy
Peinar / ñaqch'ay
Peinarse / ñaqch'akuy
Pelar / la lana o los cabellosrutuy
Pelarse / t'irakuy, llup'ikuy
Pelear / maqanakuy
Pelechar / millmayay
Pellizcar / tipiy, t'ipsiy, k'ichiy,lliphch'iy
Padecer / ñak'ariy, muchuy,ñakarikuy
Penarse / llakikuy, ñak'arikuy
Pender / warkulayay, warkurayay
Penetrar / haykuy
Pensar / yuyay, yuyaykuypensativo,–va
Percutir / takay
Perder / chinkachiy, chinkachikuy
Perderse / chinkakuy, chinkay
Perdonar panpachay
Perecer / tukukuy, p'uchukay,wañuy, qolluy
Peregrinar / llaqtan llaqtan puriy
Perfeccionar / sumaqyachiy,allinchay, pallway
Perforar / hutk’uy, t'oqoy
Perfumar / q'apachiy
Perjudicar / ch'irmay
Permanecer / kaqllakay, kaqllapikay, hina kay
Permitir / huñiy
Permutar / rantinakuy
Pernoctar / puñuy, puñuysikuy,puñupakuy
Perpetuar / wiñaychay, unaychay,wiñaypaq kachiy
Perpeturarse / wiñaychakapuy,unaychakapuy
Perseguir / qatikachay, qatipayay
Perseverar / takyay
Persignarse kruschakuy
Persuadir / huñichiy
Perturbar / takuriy, chaqoy
Pervertir / wakilichiy
Pesar / llasay
Arrepentirse / llakikuy,phutikuy
Pescar / challway
Rapespuntar / siray
Pestañear / chillmipayay,chipikyay
Piar / chilakyay
Rocoto / hayay
Picotear / ch'ikay, t'apsay
Coca / hallpay
Pillar / suway
Pinchar / turpuy
Untar / llusiy
Pintarse / llinp'ikuy
Pisar / saruy
Pisotear / saruykachay, t'ustuy
Pisotearse / sarunakuy
Plagiar / suway
Planificar / wakichay, musikay
Plantar / malikiy, yuray
Plañir / waqay
Porteplatear / qolqeyachiy
Plegar / taparay
Pleitear / seqachinakuy,anyapunakuy
Poblar / llaqta hatarichiy
Podar / ch'apray, raymay
Podrir / ismuy
Podrirse / ismupuy
Ponderar / warp'iy
Poner / churay
Exponerse / churakuy,qhawachikuy
Pordiosear / uskakuy
Porfiar / atipakuy, kutipakuy
Porfiarse / atipanakuy
Dar / maqay, chanpiy
Llevar / apay
Hospedarse / chayakuy,samay, samakuy
Poseer / hat'alliy
Posponer / qhepanchay
Postergar / qhepachiy
Postrar / ullpuykachiy, qormachiy
Postrarse / ullpuykukuy
Postular / mañakuy
Akuqpracticar / yachapakuy, ruwapakuy
Precaverse / waqaychakuy
Preceder / ñawpariy, ñawpaqpikay
Despeñar / qaqapachiy,urmaykachiy, tanqaykuy,wikch'uykuy, 
Precisar / utqachiy, usqhachis,k'apakchay
Predecir / watuy, watupakuy
Predestinar / ñawpaqmanta akllay
Pregonar / arariway, waqyaykachay
Preguntar / tapuy
Preitar / yuyaykuy
Premiar / saminchay, chaninchay
Prenda / manumantachuray
Prender / tipay
Ataviarse / t'ipakuy,ch'antakuy
Preparar / kamariy, ruway
Prepararse / kamarikuy
Presagiar / watupakuy
Prescindir / saqey
Presenciar / rikuy, qhaway
Presentar / rikuchiy, qayllachiy
Presentarse / reqsichikuy, rikhuriy
Presentir / watupakuy
Preservar / waqaychay
Preservarse / waqaychakuy
Prestar / manuy
Prestarse / mañakuy
Presumir / apuykachay
Pretender / munapayay
Pretextar / llullakuy, llullarikuy
Prevenir / kamariy
Prevenirse / kamarikuy
Prever / musikuy
Principiar / qallariy
Dar / usqaychay
Despojar / qechuy
Voluntariamente saqepuy
Probar / surinchay, yanaykuy
Vestido / tupukuy
Cosas / qatinakuy
Procrear / churiyay
Gastar / q'aruy
Producir / miray, wachay,kamamuy
Proferir / rimay
Profetizar / unanchay
Profundizar / utkhuyachiy,ukhuyachiy, suskhuy
Prohibir / amatay, hark'akuy
Prolongar / unachiy
Prolongarse / unayapuy
Promulgar / yachakachiy
Pronosticar / watuy
Pronunciar / rimay
Propagar / mirachiy
Propagarse / miray, mirapuy
Propalar / willaykachay
Propasarse / amichakapuy
Propiciar / khuyapayachikuy
Propinar / qoykuy
Prorrogar / suchuchiy
Desterrar / qarqoy
Proseguir / qatiy
Prosternarse / ullpuykukuy
Proteger / amachay, yanapay
Proveer / t'ituy
Proveerse / t'itukuy
Ira / phiñachiy,kallchapyay
Proyectar / musiy, musikuy
Noticia / mast'ariy
Pugilato / saqmanakuy, maqanakuy
Pujar / qoqmay
Alizar / llusk'ayachiy,q'apchiyachiy
Adornarse / q'apchikuy
Abundar / wanway,unyay
Pulverizar / nut'uy
De / hink'ispapuriy
Punzar / t'urpuy
Puñetear / saqmay
Purificar / ch'uyayachiy
Purificarse / ch'uyachakuy
Quebrar / p'akiy
Quedar / qhepay
Quedarse / qhepakuy
Quejarse / nanachikuy
Quemar / ruphachiy, kanay
Voluntad munay
Quitar / qochiy, qechuy
Radicar / tiyay
Rajar / ch'eqtay
Rajarse / raqrakuy, ch'eqtakuy
Rallar / thupayralo
Ramificarse / t'aqakuy, p'alqayk'allmachakuy, yuriy
Ranurar / q'asay, k'iñay
Rasgar / raskhay, hallp'iy, hasp'iy
Rasguñar / raskay, hallp'iy, hasp'iy
Raspador / thupaq
Raspar / qhetuy, thupay
Rasparse / thupakuy
Rastrear / yupichay, yupipay, yupinay,yupi qatipay
Rasurar / mumikuy, khusluy
Razonar / yuyayuy, yuyaykuy,hamut'ay
Reajustar / mat'ipay
Reaumentar / yapapay
Rebajar / econ
Rebalsar / phoqchiy, poqchiy
Rebanar / q'allu
Rebelarse / ankallikuy
Rebosar / lleqmay
Rebrotar / wiñapay
Rebuscar / t'aqwey, k'uskiy,maskay, maskakuy
Rebuscarse / taqwikuy,maskhapakuy, k'uskikuy
Recaer / kunpaykachakuy
Recalcar / nipayay, yapayapaniy
Rechazar / karunchay,karunchakuy
Rechinar / k'ichichichiy,ch'ikikikiy
Recibir / chaskiy, chaskikuy
Recoger / objetoshoqariy
Recompensar / ayni qopuy,kutichiy
Reconocer / reqsikuy
Recontar / yupapay, yupapayay,yupanchay
Recordar / yuyay
Recortar / mut'uy, wit'uy, k'utuchiy,kuchuy
Recoser / sirapay
Recostar / k'iraykuy, kunpayuy,thallayuy, t'ankay, siriy
Recortarse / k'iraykukuy, kunpaykukuy, thallaykukuy, 
Recuperarse / allinyariy,qhaliyariy
Redondear / muyuyachiy
Reducir / de espaciok'iskichiy,k'itkuchiy
Reducirse / q'entikuy, k'iskikuy,k'itkukuy
Reelegir / ch'ikllupay
Reembarrar / llut'apay
Reenjuagar / ch'uyapay
Reenvolver / k'uyupay
Reescarbar / hasp'ipay, qhellapay
Reflexionar / hamut'ay
Refulgir / pinchiy, pinchiyay
Refunfuñar / rimapakuy,thutupakuy
Regalar / suñay
Regar / qarpay
Regresar / kutiy
Rehacer / ruwapay, kutipay
Reingresar / kutiykuy
Reír / asiy
Reírse / asikuy
Relamer / llunk'upay
Relampaguear / lliphlliy
Relatar / willakuy
Relegar / qhepanchay
Relegarse / qhepariy
Relevar / mit'ay
Relinchar / wihihiy
Relucir / chiphchiy
Remangar / q'allpay
Remangarse / q'allpakuy
Remar / t'uyuy
Rear / yachapayay
Rememorar / yuyapay
Remendar / ratapay
Remesar / suchiy
Remitir / apachiy
Remojar / chulluy, chulluchiy
Remojarse / chulluchikuy, apiyachikuy, ch'aranchay, ch'
Remoler / kutapay
Remover / qachiy, qaywiy
Renguear / wist'uy, hank'ay, uytuy
Renovarse / mosoqyay
Reñir / phiñakuy
Reojear / q'ensuy
Repajar / sat'ipay
Repartirse / taqanakuy
Repasar / kutipay
Repatear / hayt'apay
Repegar / k'askapay
Repelar / khusluy, kuchuy, rutuy
Repintarrajear / llonqhepay,llusipay, llunch'ipay
Reponer / churapuy
Reprender / phiñay, phiñakuy
Reprochar / kutipakuy
Reproducir / miray
Repugnar / millapakuy
Resbalar / suskhay, llusk'ay
Resecar / k'irkuy, chuchuy,ch'akiykuy, ch'olqeyay
Resecarse / ch'oqroy, ch'oqroyay
Resentirse / sintikuy
Reservar / waqaychay
Residir / tiyay
Resoldar / chapipay
Resollar / samapakuy
Respetar / hayninqay
Respirar / samariy
Responder / kutichiy
Sponsabilizarse / kamachakuy
Restituir / kutichipuy, qopuy
Restregar / khikuy, khituy
Restregarse / khikukuy, khitukuy
Resumergir / challpupay, chapupay
Retener / qhepachiy
Retozar / chutapayay
Retirar / ayqechiy, suchurichiy
Retirarse / anchhuy
Retorcer / q'ewepay
Retornar / kutipuy
Retrasar / unaykuy
Retrenzar / sinp'apay
Reunir / tantay, huñuy
Revelar / willay, willapuy, rikuchiy
Revelarse / rikhurikuy
Revender / rantipay
Reventar / phatay
Reverberar / chipipipiy,lliphipipiy
Reverdecer / llanllariy
Revolcarse / qhospay
Rezumar / ch'illchiy, ch'uray
Robar / suway
Rociar / ch'aqchuy, ch'allay
Rodar / suchuy
Rodear / muyupayay
Roer / k'utuy, kutkuy, khankiy,khaskay
Roncar / qhorqoy
Rubricar / seq'ey
Ruido / chanrararay
Rumiar / khastuy, kutiripay
Saber / yachay
Sacar / horqoy, horqomuy, sik'iy,wisiy, hapht'ay
Sacrificar / arpay
Sacudir / chhaphchiy
Sacudirse / chhaphchikuy
Salirse / lloqsipuy
Salir / lloqsiy
Salpicar / ch'eqey
Saltar / p'itay
Saludar / napaykuy
Saludarse / napaykunakuy
Salvar / qespiy
Salvarse / qespikuy
Sanar / qhaliyay, alliyay, thaniy
Sangrar / sirk'ay
Santificar / willkachay
Satirizar / qellmaykachay
Satisfacer / aqoqtay, saksachiy
Satifacerse / aqoqtakikuy, saksay
Sazonar / uchuchay
Secar / ch'akiy, ch'akichiy
Secarse / ch'akipuy
Seccionar / willuy, wit'uy
Seducir / yukay
Segar / kallchay
Seguir / qatirikuy
Seleccionar / ch'iklluy, wanllay
Sembrar / tarpuy
Semiolvidar / chawqonchay
Sentarse / tiyay
Sentenciar / hayratay
Pena / llakiy, llakikuy
Señalar / t'uphsiy
Separar / t'aqay, tantaray
Cónyuges / t'aqanakuy
Sepultar / p'anpay
Ser / fil
Alimento / qaray
Silbar / wisay, kuywiy, huywiy
Simbolizar / unanchay
Singularizarse / ch'ullachakuy
Situarse / churakuy
Soñar / mosqokuy
Sobajar / alqochay
Sobaquear / lluk'ikuy
Sobrar / puchuy
Sofocarse / ruphapakuy
Soldar / chapiy
Solear / ruphayay
Solicitar / mañakuy, pituy
Sollozar / anchiy, waqay
Soltar / kachariy
Sombrear / llanthuy, llanthuchay,llanthuyay
Sonar / chanraray
Soplar / phukuy
Soportar / umillikuy
Sorprender / (infraganti)t'aphqay
Sosegar / ñañichiy
Sospechar / watupay, watupakuysostén
Sostenerse / tawnapakuy
Suavizar / llanp'uyachiy
Subir / wichay, seqay
Sublevarse / ankallikuy
Succionar / ch'onqay
Sudar / hunp'iy
Sufrir / muchuy, ñak'ariy, llakikuy
Sugestionar / khuruy
Suicidarse / wañuchikuy
Sumergir / chapuy, challpuy
Sumergirse / challpukuy
Superar / wasapay
Superarse / anchakuy
Suplicar / mañakuy, pituy
Supurar / q'eachay
Surcar / k'illay, wachuy
Suspender / warkuy, tatichiy
Suspirar / llakipakuy
Susurrar / ch'iwiwiwiy
Tablear / maruy
Tacañear / mich'aykachay
Tajar / q'allay, q'ophchiy, mat'ay
Taladrar / t'oqoy
Talar / chaqoy
Tambalear / chinrunkachay, chinruchinru, ayraykachay
Tapar / kirpay, llut'ay, pakay,p'akchay, p'akchaykuy, p'
Taparse / p'istukuy
Tapizar / t'eqey
Tartamudear / k'akuy, hakiluyay,hanlluykachay
Tejer / tex
Temblar / chukchuy, khatatatay,chukukukuy, khanananay
Temer / manchakuy
Tender / mast'ay, masay
Tenderse / mast'akuy, mast'arikuy
Tendible / mast'akuq
Tener / kay
Tentar / wateqay
Teñir / tullpuy, tullpiy
Terminar / tukuy, tukupuy,p'uchukay
Tesar / aysay, chutay
Tesarse / chutakuy, aysakuy
Tintinear / chinliliy, chanlalay
Tirar / ch'aqey, chanqay
Tiritar / khatatatay
Ollin / qhechinchay
Tocar / llamiy, llankhuy, tupay
Tocarse / llamikuy, tupakuy
Tontear / upaykachay
Torcer / q'ewiy
Extremidades q'ewikuy
Torzalar / k'antiy
Toser / ukhuy, ujuy, ch'oqhuy
Tostar / hank'ay
Trabajar / llank'ay
Trabar / chipay
Traducir / tikray
Traer / apamuy
Tragar / millp'uy, rakray, wap'uy
Traicionar / sirpay
Trampear / ch'achuy
Transbordar / chinpachiy
Transigir / allinchanakuy
Transportar / apay
Trasacordarse / yuyaykachay
Trasladar / astay
Trasladarse / astakuy
Trasmontar / wasapay
Trasquilar / rutuy
Trastornar / waq'ayachiy
Bien / allin rikuy
Trenzar / sinp'ay
Trinar / pichiwyay
Triturar / ñut'uy
Triunfar / atipay, llalliy
Cambiar / chhalay
Trompear / saqmay
Trompearse / saqmanakuy
Tropezar / misk'akuy
Trotar / chakchay
Manos / ñuk'uyay
Tumbar / kunpay, mast'ay
Ubicarse / churakuy
Ultrajar / pisichay, saruchay
Uncir / hawiy, llusiy
Ungir / hawiy, llusiy
Unir / hukllanachiy, hukllachiy
Unirse / hukllanakuy, hukllachakuy,huñunakuy, t'inkinakuy
Universalizar / teqsichay
Untar / llunch'iy, hawiy
Urdir / allwiy
Utilizar / allinchay
V / vigésima quinta letra del abecedario y vigésima de sus
Vaciar / ch'usaqyachiy
Vacilar / chankallpay, iskayay,thukiy, yanqanmanay
Vadear / chinpay
Vagar / usuy, usupa puriy
Valorar / chaninchay
Vanagloriarse / sumaykukuy
Vaporizar / waksichiy
Vaticinar / watuy
Velar / arariway
Vencer / atipay, llalliy
Venerar / yupaychay
Venerarse / yupaychanakuy
Venia / k'umupayay
Venir / hamuy, qanpuy
Ventear / wayray
Ventilar / wayrachiy
Ver / rikuy
Verificar / cheqaqchay
Verificarse / cheqaqchakuy
Verse / rikukuy
Verter / hich'aykuy
Vestir / p'achachiy
Vestirse / p'achakuy
Viajar / riy
Vigilar / qhaway, qhawapayay
Visitar / watukuy
Visitarse / watunakuy
Vitorear / haylliy, hayllikuy
Vivificar / kawsarichiy
Vivir / kawsay
Volar / phaway
Voltear / tikray
Voltearse / t'ikrakuy
Ir / retornarkutiy
Yacer / chutarayay, sirirayay, siriy,wikch'urayay
Zambullir / chhullay
Zapatear / t'aqtayay, t'aqtipiyay
Yalu raposa
Zigzagear / q'enqoy, q'enqoykachay
Zonzear / uparayay, oqarayay
Zumbar / wanway, hunyay,rukhukukuy
Zurcir / t'iriy, qeqoy

lunes, 9 de noviembre de 2020

Mascota en quechua

 

mascota

En el departamento de Apurímac mascota se traduce en chita;  esta palabra es usado para nombrar a animales que perdieron a sus madres por causas diversas y es sustituido por el cuidado del hombre.
  • Español / mascota
  • Quechua / chita
Frases con la palabra chita (mascota)
  • Chita / mascota
  • Noqapa chitay /  mi mascota
  • Chitashany / quiere decir " lo estoy criando"
  • Chitacha / mascotita
  • Mascota feliz/ kusisqa chita
Por alguna razón esta palabra chita solo es aplicable para ciertos animales, ejemplo. Ganado vacuno, camélidos, oveja, cabras. Para animales domésticos se usa la palabra uywa que significa animal.

El modo obligativo en presente
  • Chitayta mikhuchinay kashan "  tengo que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinayki kashan "  tienes que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinan kashan "  tiene que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinanchis kashan "  tenemos que hacer comer a mi mascota (todos nosotros)
  • Chitayta mikhuchinayku kashan "  tenemos que hacer comer a mi mascota (nosotros y no tú)
  • Chitayta mikhuchinaykichis kashan "  tienen que hacer comer a mi mascota ustedes
  • Chitayta mikhuchinanku kashan "  tienen que hacer comer a mi mascota

El modo obligativo en pasado
  • Chitayta mikhuchinay karqan "  tenía que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinayki karqan "  tenías que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinan karqan "  tenía que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinanchis karqan "  teníamos que hacer comer a mi mascota (todos nosotros)
  • Chitayta mikhuchinayku karqan "  teníamos que hacer comer a mi mascota (nosotros y no tú)
  • Chitayta mikhuchinaykichis karqan "  tenían que hacer comer a mi mascota ustedes
  • Chitayta mikhuchinanku karqan "  tenían que hacer comer a mi mascota

El modo obligativo en futuro
  • Chitayta mikhuchinay kanqa "  tendré que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinayki kanqa "  tendrás que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinan kanqa "  tendrá que hacer comer a mi mascota
  • Chitayta mikhuchinanchis kanqa "  tendremos que hacer comer a mi mascota (todos nosotros)
  • Chitayta mikhuchinayku kanqa "  tendremos que hacer comer a mi mascota (nosotros y no tú)
  • Chitayta mikhuchinaykichis kanqa "  tendrán que hacer comer a mi mascota ustedes
  • Chitayta mikhuchinanku kanqa "  tendrán que hacer comer a mi mascota

jueves, 5 de noviembre de 2020

Rápido en quechua

correr

Palabra quechua usqhay, utqhay significa rápido, apresurado,  presuroso. Lamentablemente en la actualidad en la comunidades campesinas ya no se usa esta palabra. en su lugar se usa el verbo correr que se traduce en phaway

Algunas frases con la  palabra rápido

  • Ven rápido en quechua / usqhayta hamuy
  • Mi gato es  rápido /  noqapa michiy usqhayllaña

Pronombre tiempo presente progresivo
  • Noqa hamushani usqhayllaña /  yo estoy viniendo rápido
  • Qam hamushanki  usqhayllaña / tú estás viniendo rápido
  • Pay hamushan  usqhayllaña / el ella está viniendo rápido
  • Noqanchis hamushanchis usqhayllaña /  todos nosotros estamos viniendo rápido
  • Noqayku hamushayku  usqhayllaña / nosotros estamos viniendo rápido 
  • Qamkuna hamushankichis  usqhayllaña /  ustedes están viniendo rápido
  • Paykuna hamushanku  usqhayllaña / ellos están viniendo rápido

El modo obligativo en presente
  • Hamunay kashan utqhayllaña /  tengo que venir rápido
  • Hamunayki kashan utqhayllaña /  tienes que venir rápido
  • Hamunan kashan utqhayllaña /  tiene que venir rápido
  • Hamunanchis kashan utqhayllaña /  tenemos que venir rápido (todos nosotros)
  • Hamunayku kashan utqhayllaña /  tenemos que venir rápido (nosotros y no tú)
  • Hamunaykichis kashan utqhayllaña /  tienen que venir rápido ustedes
  • Hamunanku kashan utqhayllaña /  tienen que venir rápido

El modo obligativo en pasado
  • Hamunay karqan utqhayllaña /  tenía que venir rápido
  • Hamunayki karqan utqhayllaña /  tenías que venir rápido
  • Hamunan karqan utqhayllaña /  tenía que venir rápido
  • Hamunanchis karqan utqhayllaña /  teníamos que venir rápido (todos nosotros)
  • Hamunayku karqan utqhayllaña /  teníamos que venir rápido (nosotros y no tú)
  • Hamunaykichis karqan utqhayllaña /  tenían que venir rápido ustedes
  • Hamunanku karqan utqhayllaña /  tenían que venir rápido

El modo obligativo en futuro
  • Hamunay kanqa utqhayllaña /  tendré que venir rápido
  • Hamunayki kanqa utqhayllaña /  tendrás que venir rápido
  • Hamunan kanqa utqhayllaña /  tendrá que venir rápido
  • Hamunanchis kanqa utqhayllaña /  tendremos que venir rápido (todos nosotros)
  • Hamunayku kanqa utqhayllaña /  tendremos que venir rápido (nosotros y no tú)
  • Hamunaykichis kanqa utqhayllaña /  tendrán que venir rápido ustedes
  • Hamunanku kanqa utqhayllaña /  tendrán que venir rápido

miércoles, 4 de noviembre de 2020

Lindo en quechua

hermosa
Flor hermosa nativa rima rima
En el sur peruano la palabra lindo se traduce en munay que significa, qué bonito, qué lindo.  la Academia Mayor de la Lengua Quechua en su diccionario lo traduce de la siguiente forma. Lindo se traduce en munaycha. La población en la vida real  usa la dos palabras para referirse a cualquier objeto que exprese belleza.

Frases con la palabra lindo

Lindo 
munaycha, añañaw

Lindo bebé 
munay wawa

Niño lindo 
munay erq'e, warma

Chico lindo
Wayna munay

Lindo día 
Munay p'unchay

Lindo amanecer 
Munay illariy

Eres lindo 
Kanki munay

Hombre lindo 
Munay runa

Perro lindo 
Munay alqo

Bonita en quechua   
Sumaqcha

Niña bonita en quechua   
Sumaq  wawa

Casa bonita en quechua   
Sumaq wasicha

Sonrisa bonita en quechua   
Sumaqchata asikuyniyki

Luna bonita en quechua    
Sumaq killacha

Cara bonita en quechua   
Sumaq uyacha

Flor bonita en quechua   
Sumaq tikacha

Chica bonita en quechua   
Sumaq p'asñacha

Eres bonita en quechua    
Sumaqcha kanky
 
Estas bonita
Sumaqcha kanki

Eres muy bonita
Sumaqcha kanki

Piel bonita
Alma bonita

!Que bonita¡
!Ima sumaqcha¡

Casa bonita
Wasi sumaqcha

Ropa bonita
Sumaq p'achacha

Tienda bonita
Sumaq tiendacha

Tierra bonita
Sumaq allpacha

Mi casa bonita
Noqapa wasiy sumaqcha

  • Yanapani  munay ñañayta / yo ayudo a mi linda hermana
  • Yanapanki  munay ñañayta / tu ayudas a mi linda hermana
  • Yanapan munay ñañayta /el ayuda a mi linda hermana
  • Yanapanchis  munay ñañayta / nosotros ayudamos a mi linda hermana
  • Yanapayku  munay ñañayta / nosotros ayudamos a mi linda hermana
  • Yanapankichis  munay ñañayta / ustedes ayudan a mi linda hermana
  • Yanapanku  munay ñañayta /ellos ayudan a mi linda hermana
  • Yanaparqani munay ñañayta /ayudaba a mi linda hermana
  • Yanaparqanki  munay ñañayta / tu ayudabas a mi linda hermana
  • Yanaparqan  munay ñañayta / el ayudaba a mi linda hermana