domingo, 31 de enero de 2021

Emociones en quechua 😭😁😲

emocionado
Emociones

El hombre andino al igual que los individuos de otras partes del mundo expresa sus emociones mediante los sentimientos, emociones. La forma de expresar dichos sentimientos puedes ser negativas o positivas. A continuación una lista de emociones en quechua.

Emociones básicas
Pasado singular
Rikurqayki kusisqata/ yo a ti te veía alegre
Rikuwarqanki  kusisqata/ tu a mi veía alegres
Rikuwarqa  kusisqata/ el a mi  me veía alegre
Rikusurqanki kusisqata/   el a ti  te veía alegre


Enfado Phiñakuy😡

Pasado singular 
Rikurqayki phiñasqata/ yo a ti te veía enfadado
Rikuwarqanki  phiñasqata/ tu a mi veía enfadado
Rikuwarqa  phiñasqata/ el a mi  me veía enfadado
Rikusurqanki phiñasqata/   el a ti  te veía enfadado

Miedo Manchay😱

Pasado singular 
Rikurqayki manchasqata/ yo a ti te veía con miedo
Rikuwarqanki  manchasqata/ tu a mi veía con miedo
Rikuwarqa  manchasqata/ el a mi  me veía con miedo
Rikusurqanki manchasqata/   el a ti  te veía con miedo

Tristeza / Llaki 😤

Pasado singular 
Rikurqayki llakisqata/ yo a ti te veía triste
Rikuwarqanki  llakisqata/ tu a mi veía triste
Rikuwarqa  llakisqata/ el a mi  me veía triste
Rikusurqanki llakisqata/   el a ti  te veía triste

Sorpresa
Paqma 😲
Millakuy 😝

Confianza 
Sonqo churay 👋


Fastidio!/  Ayk!, ik!, uk!,ok!
Qué feo! /Atataw!
Qué frío! /Alalaw!
Qué hermoso!/  Añañaw!
Qué Calor / Akakáw
Qué Dolor / Ananáw
Qué Lindo / Achaláw
Qué miedo!/ Atakaw!.
Qué peligro! / Achachaw!.
Qué pena!  /Akakallaw!.
Qué picante! / Haw! 
 

Preocupado / llakikusqa
Acongojado, angustiado/
Alegre , feliz contento / kusisqa
Asustado / manchakusqa
Bien / allinlla
Cansado / pisipasqa
Enfermo / unqusqa
Tengo ganas de ir al baño / ispanayawanmi
Tengo hambre / yarqawanmi
Tengo sed / ch'aquirpariwan
Tengo sueño / puñunayawanmi
Estoy triste/ llakisqankani




sábado, 30 de enero de 2021

Cuidar en quechua

cuidar

 Cuidar en el idioma quechua significa "waqaychay" así mismo quiere decir guardar algo

  • waqaycharqayki  te cuidé    
  • waqaycharqaykichis  los cuidé a ustedes    
  • waqaycharqaykiku  te cuidamos    
  • waqaycharqaykiku los cuidamos a ustedes    
  • waqaychasurqanki  te cuidó    
  • waqaychasurqankichis   los cuidó a ustedes    
  • waqaychasurqankiku  te cuidaron    
  • waqaychasurqankiku  los cuidaron a ustedes
  • waqaychasqayki te había cuidado dicen que te cuidé    
  • waqaychasqaykichis  los había cuidado a ustedes    
  • waqaychasqaykiku   te habíamos cuidado 
  • waqaychasqaykiku  los habíamos cuidado a ustedes 
  • waqaychasusqanki te había cuidado
  • waqaychasusqankichis  los había cuidado a ustedes 
  • waqaychasusqankiku   te habían cuidado    
  • waqaychasusqankiku  los habían cuidado a ustedes    



Tiempo pasado
  • Noqa waqaycharqani  /  yo cuidé
  • Qam waqaycharqanki  /  tú cuidaste
  • Pay waqaycharqan  /  él/ella cuidó
  • Noqanchis waqaycharqanchis  /  nosotros cuidamos (in)
  • Noqayku waqaycharqayku  /  nosotros cuidamos (ex)
  • Qamkuna waqaycharqankichis  /  ustedes cuidaron
  • Paykuna waqaycharqanku  /  ellos/ellas cuidaron

Tiempo presente
  • Noqa waqaychani  /  yo cuido
  • Qam waqaychanki  /  tú cuidas
  • Pay waqaychan  /  él/ella cuida
  • Noqanchis waqaychanchis  /  nosotros cuidamos (in)
  • Noqayku waqaychayku  /  nosotros cuidamos (ex)
  • Qamkuna waqaychankichis  /  ustedes cuidan
  • Paykuna waqaychanku  /  ellos/ellas cuidan

Tiempo futuro
  • Noqa waqaychasaq  /  yo cuidaré
  • Qam waqaychanki  /  tú cuidarás
  • Pay waqaychanqa  /  él/ella cuidará
  • Noqanchis waqaychasunchis  /  nosotros cuidaremos (in)
  • Noqayku waqaychasaqku  /  nosotros cuidaremos (ex)
  • Qamkuna waqaychankichis  /  ustedes cuidarán
  • Paykuna waqaychanqaku  /  ellos/ellas cuidarán

Bipersonal
  • Waqaycharqayki / yo a ti te cuidabas
  • Waqaychawarqanki /  tu a mi cuidabas
  • Waqaychawarqa /  el a mi / me cuidaba
  • Waqaychasurqanki /  el a ti / te cuidaba

  • Waqaychayki / yo a ti / te cuido
  • Waqaychawanki /  tu a mi me cuidas
  • Waqaychawan / el a mi / me cuida
  • Waqaychasunki /  el a ti te cuida
  • Waqaychasqayki / yo a ti te cuidare
  • Waqaychawanki /  tu a mi / me cuidara
  • Waqaychawanqa /  el a mi / me cuidara
  • Waqaychasunki / el a ti te cuidare

  • Waqaychaqaykiku /  nosotros a ustedes le cuidaron / ex
  • Waqaychaqaykichis /  nosotros a ustedes les cuidaron / in
  • Waqaychawarqankiku /  ustedes / a nosotros nos cuidaron ex
  • Waqaychawarqankichis /  ustedes / a mi / me cuidaron 
  • Waqaychawarqaku / ellos a nosotros nos cuidaron / ex
  • Waqaychawasqankichis /  ellos a nosotros / nos cuidaron in
  • Waqaychawarqankiku / ellos a ti
  • Waqaychasurqankichis /  ellos a ustedes
  • Waqaychaykiku /  nosotros a ustedes les cuidamos ex
  • Waqaychaykichis /  nosotros a ustedes / les / cuidamos in
  • Waqaychawankiku /  ustedes / a nosotros nos cuidan ex
  • Waqaychawankichis /  ustedes / a mi / me cuidan
  • Waqaychawanku /  ellos a nosotros nos cuida ex
  • Waqaychawanchis /  ellos a nosotros nos cuidan in
  • Waqaychasunkiku /  ellos a ti / te cuidan
  • Waqaychasunkichis / ellos a ustedes / te cuidan

  • Waqaychasqaykichis / nosotros a ustedes lo cuidaran ex
  • Waqaychasqaykiku /  nosotros a ustedes los cuidaran / in
  • Waqaychawankichis /  ustedes / a nosotros nos cuidaran / ex
  • Waqaychawasqankichis /  ustedes / a mi cuidaran 
  • Waqaychawanqaku / ellos a nosotros nos cuidaran / ex
  • Waqaychawasqankichis /    ellos a nosotros / nos cuidaran in
  • Waqaychasunkiku  / ellos a ti te cuidaran 
  • Waqaychasunkichis  /  ellos a ustedes cuidaran 


Yo se cuidar mi cuerpo en quechua

Visitar en quechua

visitar

Visitar en quechua es watukuy, watuy se usa cuando quieres decir te visito mañana, visitarte no puedo, visita un extraño. Además se puede conjugar como sucede en castellano.


Tiempo pasado
  • Noqa waturqani-yo visité
  • Qam waturqanki-tú visitaste
  • Pay waturqan-él/ella visitó
  • Noqanchis waturqanchis-nosotros visitamos (in)
  • Noqayku waturqayku-nosotros visitamos (ex)
  • Qamkuna waturqankichis-ustedes visitaron
  • Paykuna waturqanku-ellos/ellas visitaron

Tiempo presente
  • Noqa watuni-yo visito
  • Qam watunki-tú visitas
  • Pay watun-él/ella visita
  • Noqanchis watunchis-nosotros visitamos (in)
  • Noqayku watuyku-nosotros visitamos (ex)
  • Qamkuna watunkichis-ustedes visitan
  • Paykuna watunku-ellos/ellas visitan

Tiempo futuro
  • Noqa watusaq-yo visitaré
  • Qam watunki-tú visitarás
  • Pay watunqa-él/ella visitará
  • Noqanchis watusunchis-nosotros visitaremos (in)
  • Noqayku watusaqku-nosotros visitaremos (ex)
  • Qamkuna watunkichis-ustedes visitarán
  • Paykuna watunqaku-ellos/ellas visitarán
El modo obligativo en presente
  • Watunay kashan"tengo que visitar
  • Watunayki kashan"tienes que visitar
  • Watunan kashan"tiene que visitar
  • Watunanchis kashan"tenemos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku kashan"tenemos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis kashan"tienen que visitar ustedes
  • Watunanku kashan"tienen que visitar

El modo obligativo en pasado
  • Watunay karqan"tenía que visitar
  • Watunayki karqan"tenías que visitar
  • Watunan karqan"tenía que visitar
  • Watunanchis karqan"teníamos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku karqan"teníamos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis karqan"tenían que visitar ustedes
  • Watunanku karqan"tenían que visitar

El modo obligativo en futuro
  • Watunay kanqa"tendré que visitar
  • Watunayki kanqa"tendrás que visitar
  • Watunan kanqa"tendrá que visitar
  • Watunanchis kanqa"tendremos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku kanqa"tendremos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis kanqa"tendrán que visitar ustedes
  • Watunanku kanqa"tendrán que visitar

Hacer en quechua 📲

hacer
Hacer en quechua es ruway, sin embargo cuando queremos decir "hacer competencia" no necesitamos de ruway, simplemente es llallinakuy,  hacer comer / mikhuchiy, hacer dormir / puñuchiy
  • Hacer ejercicios /  ? ruway 
  • Hacer leña  / llant'ata ruway
  • Hacer conocer / reqchichiy
  • Hacer chicha  / aqha ruway
  • Hacer comida  / mikhuna ruway
  • Hacer caer / urmaychimuy
  • Hacer fogata  / ninata hap'ichiy / ninata qonoy
  • Que te gusta hacer  / imata ruwayta munanki
  • Hacer con las manos /maquiwan ruwasqa
  • Hacer morir  / wañuchisqa
  • Hacer saber  / yachayta ruway
Que te gusta hacer
Imata ruwayta munanki

Me haces falta 
Llakikuykin

Me hace reír
Asichiwankin

  • Hacer pis (orinar) / hisp'akuy'
  • Hacer leña /llant'akuy'
  • Hacer caer /urmachimuy'
  • Hacer conocer /reqsichiy'
  • Hacer chicha /aqhaykuy'
  • Hace calor /rupayshanmi'
  • Hacer comida /mikhunata ruwamuy'

  • Noqa ruwani  /yo hago'
  • Qam ruwanki  /tú haces'
  • Pay ruwan  /él/ella hace'
  • Noqanchik ruwanchis / (todos) nosotros hacemos'
  • Noqayku ruwaniku  /nosotros hacemos (pero no tú)'
  • Qamkuna ruwankichis  /ustedes hacen'
  • Paykuna ruwanku / ellos hacen

Verbo hacer en quechua tiempo pasado
  • Noqa ruwarqani /yo hice'
  • Qam ruwarqanki /tú hiciste'
  • Pay ruwarqan /él/ella hiso'
  • Noqanchis ruwarqanchis /nosotros hicimos (in)'
  • Noqayku ruwarqayku / nosotros hicimos (ex)'
  • Qamkuna ruwarqankichis /ustedes hicieron'
  • Paykuna ruwarqanku /ellos/ellas hicieron'

Tiempo presente
  • Noqa ruwani /yo hice'
  • Qam ruwanki /tú hiciste'
  • Pay ruwan /él/ella hizo'
  • Noqanchis ruwanchis /nosotros hacemos (in)'
  • Noqayku ruwayku /nosotros hacemos (ex)'
  • Qamkuna ruwankichis /ustedes hace'
  • Paykuna ruwanku /ellos/ellas hacen'

Tiempo futuro
  • Noqa ruwasaq /yo haré'
  • Qam ruwanki / tú harás'
  • Pay ruwanqa /él/ella hará'
  • Noqanchis ruwasunchis /nosotros haremos (in)'
  • Noqayku ruwasaqku /nosotros haremos (ex)'
  • Qamkuna ruwankichis /ustedes harán'
  • Paykuna ruwanqaku /ellos/ellas harán'

  • Noqa wasiypim ruwani     'yo hacia en  mi casa'
  • Qam wasiykipim ruwanki     'tu hacías en tu casa'
  • Pay wasinpim ruwan     'el, ella hacia en su casa'
  • Noqanchis wasinchispim ruwanchis    'nosotros hacemos en nuestra casa'
  • Noqayku wasiykupim ruwayku     'nosotros hicimos  en nuestra casa'
  • Qamkuna wasiykichispim ruwankichis     'ustedes hicieron en su casa'
  • paykuna wasinkupim ruwanku      'ellos, ellas harán en su casa'




Correr en quechua 🏃‍♀️

correr

 En la lengua quechua el verbo correr es phaway

Tiempo pasado

  • -Noqa phawarqani-yo corrí
  • -Qam phawarqanki-tú corriste
  • -Pay phawarqan-él/ella corrió
  • -Noqanchis phawarqanchis-nosotros corrimos (in)
  • -Noqayku phawarqayku-nosotros corrimos (ex)
  • -Qamkuna phawarqankichis-ustedes corrieron
  • -Paykuna phawarqanku-ellos/ellas corrieron

Tiempo presente

  • -Noqa phawani-yo corro
  • -Qam phawanki-tú corres
  • -Pay phawan-él/ella corre
  • -Noqanchis phawanchis-nosotros corremos (in)
  • -Noqayku phawasayku-nosotros corremos (ex)
  • -Qamkuna phawankichis-ustedes corren
  • -Paykuna phawanku-ellos/ellas corren

Tiempo futuro

  • -Noqa phawasaq-yo correré
  • -Qam phawanki-tú correrás
  • -Pay phawanqa-él/ella correrá
  • -Noqanchis phawasunchis-nosotros correremos (in)
  • -Noqayku phawasayqku-nosotros correremos (ex)
  • -Qamkuna phawankichis-ustedes correrán
  • -Paykuna phawanqaku-ellos/ellas correrán
El modo obligativo en presente
  • phawaynay kashan"tengo que correr
  • phawaynayki kashan"tienes que correr
  • phawaynan kashan"tiene que correr
  • phawaynanchis kashan"tenemos que correr (todos nosotros)
  • phawaynayku kashan"tenemos que correr (nosotros y no tú)
  • phawaynaykichis kashan"tienen que correr ustedes
  • phawaynanku kashan"tienen que correr

El modo obligativo en pasado
  • phawanay karqan"tenía que correr
  • phawanayki karqan"tenías que correr
  • phawanan karqan"tenía que correr
  • phawananchis karqan"teníamos que correr (todos nosotros)
  • phawanayku karqan"teníamos que correr (nosotros y no tú)
  • phawanaykichis karqan"tenían que correr ustedes
  • phawananku karqan"tenían que correr

El modo obligativo en futuro
  • phawanay kanqa"tendré que correr
  • phawanayki kanqa"tendrás que correr
  • phawanan kanqa"tendrá que correr
  • phawananchis kanqa"tendremos que correr (todos nosotros)
  • phawanayku kanqa"tendremos que correr (nosotros y no tú)
  • phawanaykichis kanqa"tendrán que correr ustedes
  • phawananku kanqa"tendrán que correr

Cantar en quechua 👨‍🎤

cantar

Takiy en el idioma quechua significa entonar canción, tararear, vocalizar y modular. En primera persona el verbo cantar es noqa takini, en segunda persona qan takinki y finalmente en tercera persona pay takin

Conjugando el verbo cantar

Tiempo pasado
  • Noqa takirqani / yo canté
  • Qam takirqanki /  tú cantaste
  • Pay takirqan /  él/ella cantó
  • Noqanchis takirqanchis / nosotros cantamos (in)
  • Noqayku takirqayku /  nosotros cantamos (ex)
  • Qamkuna takirqankichis /  ustedes cantaron
  • Paykuna takirqanku /  ellos/ellas cantaron

Tiempo presente
  • Noqa takini / yo canto
  • Qam takinki /  tú cantas
  • Pay takin / él/ella canta
  • Noqanchis takinchis /  nosotros cantamos (in)
  • Noqayku takiyku /  nosotros cantamos (ex)
  • Qamkuna takinkichis /  ustedes cantan
  • Paykuna takinku / ellos/ellas cantan

Tiempo futuro
  • Noqa takisaq / yo cantaré
  • Qam takinki / tú cantarás
  • Pay takinqa / él/ella cantará
  • Noqanchis takisunchis /  nosotros cantaremos (in)
  • Noqayku takisaqku / nosotros cantaremos (ex)
  • Qamkuna takinkichis / ustedes cantarán
  • Paykuna takinqaku / ellos/ellas cantarán

Frases con cantar

Vamos a cantar
Takisun hakuchi

Dulce cantar
Miski takiy

Mis tíos se juntan para cantar
Noqa Yayaykuna huñonakuqtin takinqaku

Cantaba
Takirqani

  • Takiwanki / tu a mi me cantas
  • Takiwan /el a mi  me canta
  • Takisunki /el a ti te canta
  • Takisqayki /yo a ti te cantaré
  • Takiwanki /tu a mi  me cantarás
  • Takiwanqa / el a mi  me cantará
  • Takisunki / el a ti te cantará
  • Takirqayki /    yo a ti te cantabas
  • Takiwarqanki /  tu a mi cantabas
  • Takiwarqa /    el a mi  me cantaba
  • Takisurqanki /    el a ti  te cantaba
  • Takiyki /yo a ti  te canto


  • Takinan karqan /  tenía que cantar
  • Takinanchis karqan /  teníamos que cantar 
  • Takinayku karqan /  teníamos que cantar 
  • Takinaykichis karqan /  tenían que cantar ustedes
  • Takinanku karqan /  tenían que cantar
  • Takinay kanqa /  tendré que cantar
  • Takinayki kanqa /  tendrás que cantar
  • Takinan kanqa /  tendrá que cantar
  • Takinanchis kanqa /  tendremos que cantar 
  • Takinayku kanqa /  tendremos que cantar 
  • Takinaykichis kanqa /  tendrán que cantar ustedes
  • Takinanku kanqa /  tendrán que cantar
  • Takinay kashan /  tengo que cantar
  • Takinayki kashan /  tienes que cantar
  • Takinan kashan /  tiene que cantar
  • Takinanchis kashan /  tenemos que cantar 
  • Takinayku kashan /  tenemos que cantar 
  • Takinaykichis kashan /  tienen que cantar ustedes
  • Takinanku kashan /  tienen que cantar
  • Takinay karqan /  tenía que cantar
  • Takinayki karqan /  tenías que cantar

10 Maneras de decir Bailar en quechua 💃

bailar

Bailar en el idioma quechua es tusuy, qhasway.

Vamos a bailar
Hakuchi tusuq

Me gusta bailar
Munani tusuyta

Baila conmigo
Tusuy noqawan

Bailarín
Tusuq

Yo estoy bailando
Noqa tusushani

El esta bailando
Pay tusushan


Tusurqayki       
Te bailé

Tusurqaykichis      
Los bailé a ustedes

Tusurqaykiku      
Te bailamos

Tusurqaykichikku      
Los bailamos a ustedes

Tususurqanki      
Te bailó

Tususurqankichis      
Los bailó a ustedes

Tususurqankiku      
Te bailaron

Tususurqankichikku      
Los bailaron a ustedes

Tiempo pasado

  • -Noqa tusurani-yo bailé
  • -Qam tusuranki-tú bailaste
  • -Pay tusuran-él/ella bailó
  • -Noqanchis tusurqanchis-nosotros bailamos (in)
  • -Noqayku tusurakichis-nosotros bailamos (ex)
  • -Qamkuna tusurqankichis-ustedes bailaron
  • -Paykuna tusurqanku-ellos/ellas bailaron

Tiempo presente

  • -Noqa tusuni-yo bailo
  • -Qam tusunki-tú bailas
  • -Pay tusun-él/ella baila
  • -Noqanchis tusunchis-nosotros bailamos (in)
  • -Noqayku tusuranikunosotros bailamos (ex)
  • -Qamkuna tusunkichis-ustedes bailan
  • -Paykuna tusunku-ellos/ellas bailan

Tiempo futuro

  • -Noqa tususaq-yo bailaré
  • -Qam tusunki-tú bailarás
  • -Pay tusunqa-él/ella bailará
  • -Noqanchis tususunchis-nosotros bailaremos (in)
  • -Noqayku tususaqku-nosotros bailaremos (ex)
  • -Qamkuna tusunkichis-ustedes bailarán
  • -Paykuna tusunqaku-ellos/ellas bailarán

  • Tusurqani 'bailé'
  • Tusurqanki 'bailaste'
  • Tusurqan 'bailó'
  • Tusurqanchis 'bailamos'
  • Tusurqayku 'bailamos'
  • Tusurqankichis 'Uds. bailaron''
  • Tusurqanku 'ellos bailaron'

  • Tususqani 'yo había bailado'
  • Tususqanki 'tú habías bailado'
  • Tususqan 'él había bailado'
  • Tususqanchis 'nosotros habíamos bailado'
  • Tususqayku 'nosotros habíamos bailado'
  • Tususqankichis 'Uds. habían bailado'
  • Tususqanku 'ellos habían bailado'
  • Tususaq 'bailaré'
  • Tusunki 'bailarás'
  • Tusunqa 'bailará'
  • Tususun 'bailaremos'
  • Tususaqku 'bailaremos'
  • Tusunkichis 'Uds. bailarán'
  • Tusunqaku 'ellos bailarán '
  • Tusupuway ‘bailame’

  • Tusuy '¡baila!
  • Tusuchun '¡que él baile!
  • Tususun' ¡bailemos!'
  • Tusuychis '¡bailen!'
  • Tusuchunku '¡que bailen!'
  • Tususunchis '¡bailemos!

  • Tusuni ' yo bailo
  • Tusunki ' tu bailas
  • Tusun ' el baila
  • Tusunchis ' nosotros bailamos
  • Tusuyku ' nosotros bailamos
  • Tusunkichis ' ustedes bailan
  • Tusunku ' ellos bailan
  • Tusurqani ' bailaba
  • Tusurqanki ' tu bailabas
  • Tusurqan ' el bailaba
  • Tususaq ' bailare
  • Tusuymanchu ' bailaría?
  • Tusunqa ' el bailará
  • Tususaqku ' nosotros bailamos
  • Tususunchis ' nosotros bailamos
  • Tusunqaku ' ellos bailará
  • Tusuyman ' bailare?
  • Tusuwaq ' deberías bailar
  • Tusunman ' debe bailar
  • Tusunkuman ' deberían bailar
  • Tusuway ' báilame

  • Noqa qayayki  tusunapaq  " yo te llamo a bailar 
  • Noqa qayaykichis  tusunapaq  " yo les llamo a bailar
  • Noqayku qayaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamamos a bailar
  • Noqayku qayaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamamos a bailar
  • Qam qayawanki  tusunapaq  " tú me llamas a bailar
  • Qam qayawankiku  tusunapaq  " tú nos llamas a bailar
  • Qamkuna qayawankichis  tusunapaq  " uds. Me llaman a bailar
  • Qamkuna qayawankiku  tusunapaq  " uds. Nos llaman a bailar
  • Pay qayawan  tusunapaq  "ella me llama a bailar
  • Pay qayawanchis  tusunapaq   "ella nos llama a bailar
  • Pay qayawanku  tusunapaq   "ella nos llama a bailar
  • Paykuna qayawan  tusunapaq   "ellos me llaman a bailar
  • Paykuna qayawanchis  tusunapaq   "ellos nos llaman a bailar
  • Paykuna qayawanku  tusunapaq   "ellos nos llaman a bailar

  • Pay qayasunki  tusunapaq   "ella te llama a bailar
  • Pay qayasunkichis  tusunapaq   "ella les llama a bailar
  • Paykuna qayasunki  tusunapaq  "ellos te llaman a bailar
  • Paykuna qayasunkichis  tusunapaq   "ellos les llaman a bailar
  • Noqa qayarqayki  tusunapaq  " yo te llamé a bailar
  • Noqa qayarqaykichis  tusunapaq  " yo les llamé a bailar
  • Noqayku qayarqaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamamos a bailar
  • Noqayku qayarqaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamamos a bailar
  • Qam qayawarqanki  tusunapaq  " tú me llamaste a bailar
  • Qam qayawarqankiku  tusunapaq  " tú nos llamaste a bailar
  • Qamkuna qayawarqankichis  tusunapaq  " uds. Me llamaron a bailar
  • Qamkuna qayawarqankiku  tusunapaq  " uds. Nos llamaron a bailar
  • Pay qayawarqa  tusunapaq   "ella me llamó a bailar
  • Pay qayawarqanchis  tusunapaq   "ella nos llamó a bailar
  • Pay qayawarqaku  tusunapaq   "ella nos llamó a bailar
  • Paykuna qayawarqa  tusunapaq   "ellos me llamaron a bailar
  • Paykuna qayawarqanchis  tusunapaq   "ellos nos llamaron a bailar
  • Paykuna qayawarqaku  tusunapaq   "ellos nos llamaron a bailar

  • Pay qayasurqanki tusunapaq  "ella te llamó a bailar
  • Pay qayasurqankichis  tusunapaq   "ella les llamó a bailar
  • Paykuna qayasurqanki  tusunapaq  "ellos te llamaron a bailar
  • Paykuna qayasurqankichis  tusunapaq   "ellos les llamaron a bailar
  • Noqa qayasqayki  tusunapaq  " yo te llamaré a bailar
  • Noqa qayasqaykichis  tusunapaq  " yo les llamaré a bailar
  • Noqayku qayasqaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamaremos a bailar
  • Noqayku qayasqaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamaremos a bailar
  • Qam qayawanki  tusunapaq  " tú me llamarás a bailar
  • Qam qayawankiku  tusunapaq  " tú nos llamarás a bailar
  • Qamkuna qayawankichis  tusunapaq  " uds. Me llamarán a bailar
  • Qamkuna qayawankiku  tusunapaq  " uds. Nos llamarán a bailar
  • Pay qayawanqa  tusunapaq   "ella me llamará a bailar
  • Pay qayawasunchis  tusunapaq   "ella nos llamará a bailar
  • Pay qayawanqaku  tusunapaq  "ella nos llamará a bailar
  • Paykuna qayawanqa  tusunapaq  "ellos me llamarán a bailar
  • Paykuna qayawasunchis  tusunapaq   "ellos nos llamarán a bailar
  • Paykuna qayawanqaku  tusunapaq   "ellos nos llamarán a bailar
  • Pay qayasunki  tusunapaq  "   "ella te llamará a bailar
  • Pay qayasunkichis  tusunapaq   "ella les llamará a bailar
  • Paykuna qayasunki  tusunapaq   "ellos te llamarán a bailar
  • Paykuna qayasunkichis  tusunapaq  "ellos les llamarán a bailar

jueves, 28 de enero de 2021

Dormir en quechua 😴🛌

dormir
Dormir en el idioma quechua es  puñuy:
  • Ve a dormir / puñumuy
  • Voy a dormir / puñumusaq
  • Vamos a dormir / hakuchi puñumuna
  • Punuyniy     'mi dormir'
  • Punuyniyki     'tu dormir'
  • Punuynin      'su dormir'
  • Punuyninchis     'nuestra dormir'
  • Punuyniyku      'nuestra dormir'
  • Punuyniykichis     'vuestra dormir'
  • Punuyninku     'su dormir'

Tiempo pasado
  • Noqa puñurqani   'yo dormí'
  • Qam puñurqanki   'tú dormiste'
  • Pay puñurqan   'él/ella durmió'
  • Noqanchis puñurqanchis   'nosotros dormimos (in)'
  • Noqayku puñurqayku   'nosotros dormimos (ex)'
  • Qamkuna puñurqankichis   'ustedes durmieron'
  • Paykuna puñurqanku   'ellos/ellas durmieron'

Tiempo presente
  • Noqa puñuni   'yo duermo'
  • Qam puñunki   'tú durmes'
  • Pay puñun   'él/ella duerme'
  • Noqanchis puñunchis   'nosotros dormimos (in)'
  • Noqayku puñuyku   'nosotros dormimos (ex)'
  • Qamkuna puñunkichis   'ustedes dormirán'
  • Paykuna puñunku   'ellos/ellas dormirán'

Tiempo futuro
  • Noqa puñusaq   'yo dormiré'
  • Qam puñunki   'tú dormirás'
  • Pay puñunqa   'él/ella dormirá'
  • Noqanchis puñusunchis   'nosotros dormiremos (in)'
  • Noqayku puñusaqku   'nosotros dormiremos (ex)'
  • Qamkuna puñunkichis   'ustedes dormirán'
  • Paykuna puñunqaku   'ellos/ellas dormirán'


El modo obligativo en presente
  • Puñunay kashan"tengo que dormir
  • Puñunayki kashan"tienes que dormir
  • Puñunan kashan"tiene que dormir
  • Puñunanchis kashan"tenemos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku kashan"tenemos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis kashan"tienen que dormir ustedes
  • Puñunanku kashan"tienen que dormir

El modo obligativo en pasado
  • Puñunay karqan"tenía que dormir
  • Puñunayki karqan"tenías que dormir
  • Puñunan karqan"tenía que dormir
  • Puñunanchis karqan"teníamos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku karqan"teníamos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis karqan"tenían que dormir ustedes
  • Puñunanku karqan"tenían que dormir

El modo obligativo en futuro
  • Puñunay kanqa"tendré que dormir
  • Puñunayki kanqa"tendrás que dormir
  • Puñunan kanqa"tendrá que dormir
  • Puñunanchis kanqa"tendremos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku kanqa"tendremos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis kanqa"tendrán que dormir ustedes
  • Puñunanku kanqa"tendrán que dormir

Llorar - Lágrima en quechua 😭

llorar
Llorar en quechua se traduce en waqay:


Tiempo pasado
  • -Noqa waqarqani /   yo lloré
  • -Qam waqarqanki /   tú lloraste
  • -Pay waqarqan /   él, ella lloró
  • -Noqanchis waqarqanchis /   nosotros lloramos (in)
  • -Noqayku waqarqayku /   nosotros lloramos (ex)
  • -Qamkuna waqarqankichis /   ustedes lloraron
  • -Paykuna waqarqanku /   ellos, ellas lloraron

Tiempo presente
  • -Noqa waqani /   yo lloro
  • -Qam waqanki /   tú lloras
  • -Pay waqan /   él, ella llora
  • -Noqanchis waqanchis /   nosotros lloramos (in)
  • -Noqayku waqayku /   nosotros lloramos (ex)
  • -Qamkuna waqankichis /   ustedes lloran
  • -Paykuna waqanku /   ellos, ellas lloran

Tiempo futuro
  • -Noqa waqasaq /   yo lloraré
  • -Qam waqanki /   tú llorarás
  • -Pay waqanqa /   él, ella llorará
  • -Noqanchis waqasunchis /   nosotros lloraremos (in)
  • -Noqayku waqasaqku /   nosotros lloraremos (ex)
  • -Qamkuna waqankichis /   ustedes llorarán
  • -Paykuna waqanqaku /   ellos, ellas llorarán

  • Waqanay kashan /    tengo que llorar
  • Waqanayki kashan /    tienes que llorar
  • Waqanan kashan /    tiene que llorar
  • Waqananchis ( kachkan) /    tenemos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku kashan /    tenemos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis kashan /    tienen que llorar ustedes
  • Waqananku kashan /    tienen que llorar
  • Waqanay karqan /    tenía que llorar

  • Waqanayki karqan /    tenías que llorar
  • Waqanan karqan /    tenía que llorar
  • Waqananchis karqan /    teníamos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku karqan /    teníamos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis karqan /    tenían que llorar ustedes
  • Waqaynanku karqan /    tenían que llorar
  • Waqanay kanqa /    tendré que llorar
  • Waqanayki kanqa /    tendrás que llorar
  • Waqanan kanqa /    tendrá que llorar
  • Waqananchik kanqa /    tendremos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku kanqa / tendremos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis kanqa /   tendrán que llorar ustedes
  • Waqananku kanqa /   tendrán que llorar
  • Waqarqayki /    te lloré
  • Waqarqaykichis /   los lloré a ustedes
  • Waqarqaykiku /   te lloramos
  • Waqarqaykichikku /   los lloramos a ustedes
  • Waqawarqanki /   me lloraste

  • Waqawarqankichis /   me lloraron ustedes
  • Waqawarqankiku /   nos lloraste
  • Waqawarqankichikku /   nos lloraron ustedes
  • Waqawarqan /   me lloró
  • Waqawarqanku /   me lloraron
  • Waqawarqanchis /   nos lloró
  • Waqawarqanchikku /   nos lloraron
  • Waqasurqanki /   te lloró
  • Waqasurqankichis /   los lloró a ustedes
  • Waqasurqankiku /   te lloraron
  • Waqasurqankichikku /   los lloraron a ustedes
  • Llorar en quechua /   waqay
  • Sin llorar /   ama waqaspalla
  • Perdona si te hago llorar /   waqachisqayta pampachaway
  • No llorar /  ama waqay
  • No llores /        ama waqaychu


  • Weqeyniy /  mi lágrima
  • Weqeyniyki /  tu lágrima
  • Weqeynin /   su lágrima
  • Weqeyninchis /  nuestra lágrima
  • Weqeyniyku /   nuestra lágrima
  • Weqeyniykichis /  vuestra lágrima
  • Weqeyninku /  sus lágrimas

Mucho en quechua ♾


mucho

Mucho en el idioma quechua se escribe askha, este adverbio quechua indica cantidad de todo que se pueda contabilizar.

Haykataq paranqa askhata

Tengo todavía mucho por recorrer 
Noqapmi askharaq purinay

Mi papá trabaja mucho 
Papaymi askhata llankán

Mucho calor 
Askhata rupan

Mucho hablas  
Askhata rimanki

Cuídate mucho en quechua 
Waqanchakunki askhata

Mucho gusto en quechua 
Askhata munani

Mucho frio en quechua
Askhata chirin

Cuídense mucho 
Waqanchakunkis askhata

Lo siento mucho
Nanachikuyki askhata

Cuídense mucho
Waqaychakunkis askhata

Te amo mucho
Askhata munayki

Te quiero mucho
Askhata waylluyki

askhata wallpata uywani
Crio muchas gallinas

Askhata wallpama qarani
Doy de comer a muchas gallinas

Askhata wallpata rantiny
Muchas gallinas compro

askhata wallpata suñany
Muchas gallinas regalo

Askhata wallpata qony
Muchas gallinas doy

Askhata michita mikhuchini
Muchos gatos alimento

Askhata khuchita mikhuchini
Muchos chanchos alimento

Askhata chiuchita mikhuchini
Muchos pollitos alimento

El modo obligativo en presente
  • Askhata t'antata    apumunay kashan"  tengo que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunayki kashan"  tienes que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunan kashan"  tiene que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunanchis kashan"  tenemos que traer  muchos panes (todos nosotros)
  • Askhata t'antata    apumunayku kashan"  tenemos que traer  muchos panes (nosotros y no tú)
  • Askhata t'antata    apumunaykichis kashan"  tienen que traer  muchos panes ustedes
  • Askhata t'antata    apumunanku kashan"  tienen que traer  muchos panes

El modo obligativo en pasado
  • Askhata t'antata    apumunay karqan"  tenía que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunayki karqan"  tenías que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunan karqan"  tenía que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunanchis karqan"  teníamos que traer  muchos panes (todos nosotros)
  • Askhata t'antata    apumunayku karqan"  teníamos que traer  muchos panes (nosotros y no tú)
  • Askhata t'antata    apumunaykichis karqan"  tenían que traer  muchos panes ustedes
  • Askhata t'antata    apumunanku karqan"  tenían que traer  muchos panes

El modo obligativo en futuro
  • Askhata t'antata    apumunay kanqa"  tendré que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunayki kanqa"  tendrás que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunan kanqa"  tendrá que traer  muchos panes
  • Askhata t'antata    apumunanchis kanqa"  tendremos que traer  muchos panes (todos nosotros)
  • Askhata t'antata    apumunayku kanqa"  tendremos que traer  muchos panes (nosotros y no tú)
  • Askhata t'antata    apumunaykichis kanqa"  tendrán que traer  muchos panes ustedes
  • Askhata t'antata    apumunanku kanqa"  tendrán que traer  muchos panes

lunes, 25 de enero de 2021

Princesa en Quechua

Princesa en el idioma quechua  se escribe "ñust'a". Se le denominaba a las mujeres hermosas, bellas del Tahuantinsuyo, además la ñusta  eran hija del supremo Inca 

  • Princesa Inca en quechua / ñust'a Inca
  • Bella princesa / sumaq nust'a
  • Mi princesa / noqapa ñustay
  • Princesa hermosa / munay ñust'a
  • Princesa guerrera / awqa ñust'a
  • Princesa luna / ñusta killa
  • buenos días princesa / allin punchaw ñusta
  • Te amo princesa / kuyayki ñusta
  • Te amo mi princesa / munayki ñust'a
El modo obligativo en presente
  • Ñust'aywan   ripunay kashan"  tengo que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunayki kashan"  tienes que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunan kashan"  tiene que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunanchis kashan"  tenemos que irme con mi princesa (todos nosotros)
  • Ñust'aywan   ripunayku kashan"  tenemos que irme con mi princesa (nosotros y no tú)
  • Ñust'aywan   ripunaykichis kashan"  tienen que irme con mi princesa ustedes
  • Ñust'aywan   ripunanku kashan"  tienen que irme con mi princesa

El modo obligativo en pasado
  • Ñust'aywan   ripunay karqan"  tenía que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunayki karqan"  tenías que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunan karqan"  tenía que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunanchis karqan"  teníamos que irme con mi princesa (todos nosotros)
  • Ñust'aywan   ripunayku karqan"  teníamos que irme con mi princesa (nosotros y no tú)
  • Ñust'aywan   ripunaykichis karqan"  tenían que irme con mi princesa ustedes
  • Ñust'aywan   ripunanku karqan"  tenían que irme con mi princesa

El modo obligativo en futuro
  • Ñust'aywan   ripunay kanqa"  tendré que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunayki kanqa"  tendrás que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunan kanqa"  tendrá que irme con mi princesa
  • Ñust'aywan   ripunanchis kanqa"  tendremos que irme con mi princesa (todos nosotros)
  • Ñust'aywan   ripunayku kanqa"  tendremos que irme con mi princesa (nosotros y no tú)
  • Ñust'aywan   ripunaykichis kanqa"  tendrán que irme con mi princesa ustedes
  • Ñust'aywan   ripunanku kanqa"  tendrán que irme con mi princesa

lunes, 18 de enero de 2021

Noche en quechua

oscuridad


La palabra noche en quechua se  traduce en "tuta", aumentando algunos sufijos es posible decir muchas ideas. Tutayarparin : se izo de noche, tukuy tuta : toda la noche.

Media noche
Chaupi tuta

Toda la noche
LLapa tuta

Noche de paz 
Thak kay tuta

Noche de luna
Tuta killa

Noche azul
Anqas tuta

Los perros ladran de noche
Alqokuna kanin tuta

Noche y día
Tutantin punchawnintin

Buenas noche 
Allin tuta

Hasta la noche
Tutakama

Linda noche
Sumaq tuta

                                anochecer

Anochecer en quechua
Se traduce en tutayay y ch'isinyay

Tiempo pasado con tutayay
Noqa tutayarqani / yo anochecí
Qam tutayarqanki / tú anocheciste
Pay tutayarqan / él, ella anocheció
Noqanchis tutayarqanchis / nosotros anochecíamos (in)
Noqayku tutayarqayku / nosotros anochecíamos (ex)
Qamkuna tutayarqankichis / ustedes anochecieron
Paykuna tutayarqanku / ellos, ellas anochecieron

Tiempo presente
Noqa tutayani  /  yo anochezco
Qam tutayanki  /  tú anocheces
Pay tutayan  /  él, ella anochece
Noqanchis tutayanchis  /  nosotros anochecemos (in)
Noqayku tutayayku  /  nosotros anochecemos (ex)
Qamkuna tutayankichis  /  ustedes anochecen
Paykuna tutayanku  /  ellos, ellas anochecen

Tiempo futuro
Noqa tutayasaq  /  yo anocheceré
Qam tutayanki  /  tú anochecerás
Pay tutayanqa  /  él, ella anochecerá
Noqanchis tutayasunchis  /  nosotros anocheceremos (in)
Noqayku tutayasaqku  /  nosotros anocheceremos (ex)
Qamkuna tutayankichis  /  ustedes anochecerán
Paykuna tutayanqaku  /  ellos, ellas anochecerán

Tiempo pasado ch'isinyay
Noqa ch'isinyarqani  /  yo anochecí
Qam ch'isinyarqanki  /  tú anocheciste
Pay ch'isinyarqan  /  él, ella anocheció
Noqanchis ch'isinyarqanchis  /  nosotros anochecíamos (in)
Noqayku ch'isinyarqayku  /  nosotros anochecíamos (ex)
Qamkuna ch'isinyarqankichis  /  ustedes anochecieron
Paykuna ch'isinyarqanku  /  ellos, ellas anochecieron

Tiempo presente
Noqa ch'isinyani  /  yo anochezco
Qam ch'isinyanki  /  tú anocheces
Pay ch'isinyan  /  él, ella anochece
Noqanchis ch'isinyanchis  /  nosotros anochecemos (in)
Noqayku ch'isinyayku  /  nosotros anochecemos (ex)
Qamkuna ch'isinyankichis  /  ustedes anochecen
Paykuna ch'isinyanku  /  ellos, ellas anochecen

Tiempo futuro
Noqa ch'isinyasaq  /  yo anocheceré
Qam ch'isinyanki  /  tú anochecerás
Pay ch'isinyanqa  /  él, ella anochecerá
Noqanchis ch'isinyasunchis  /  nosotros anocheceremos (in)
Noqayku ch'isinyasaqku  /  nosotros anocheceremos (ex)
Qamkuna ch'isinyankichis  /  ustedes anochecerán
Paykuna ch'isinyanqaku  /  ellos, ellas anochecerán