martes, 12 de mayo de 2020

Niño niña en quechua 🧒👦

wawa-quechua

La palabra niño se traduce en  warma,  sin embargo en la región Apurímac usan la palabra warma para llamar a los niños y niñas. Ya lo dice la Academia Mayor de la Lengua Quechua en su diccionario que lo encuentras en la red. Se considera warma a los niños mayores de 5  y menores a 10 años
  • Castellano / niño, niña 
  • Quechua  /  warma

No debe confundirse con la palabra bebé  que se traduce como qholla wawa, el vocablo qholla compuesto por dos letras que significa inmaduro y wawa que se traduce bebé, que comprende niños recién nacidos hasta los 4 años


Amor de niño 
Yarmapa khuyaynin
 
Niño sano 
Qhali warma
 
Dulce niña 
Misk'i warma
 
Niña bonita 
sumaq warmacha
 
Niña hermosa 
Munay warmacha
 
Niña cantando 
Warma takishan
 
Niña de mis ojos 
Warma ñawiypa qawasqan

Niño ojos de estrella
Warma ch'aska ñawi

Niño travieso
Warma pukllaykachaq

Niño de la tierra
Warma teqsemuyu pachamanta

Niño pequeño
Huch'uy warma

Niño lindo
Warma ima sumaqcha

Niño feliz
Warma kusisqa

Niño hermoso
Sumaq warma

Niño llorón
Warma waqati

Corazón de niño
Warmapa sonqon

Niño cantando
Warma takishan

Buen niño
All'in warma

Niño bonito
Muna warmacha

Niño malcriado
Marma mana allí uywasqa


  • Warma pukllay   'niño juega'
  • Warma pukllachun   'que él niño juegue'
  • Warmakuna pukllasun   'niño juguemos'
  • Warmakuna ukllaychis   'jueguen niños'
  • Warmakuna pukllachunku   'que jueguen los niños'
  • Warmakuna pukllasunchis   'juguemos niños' 

En el idioma quechua en su gran mayoría los nombres son inspirados de la naturaleza, lluvia, nube, arco iris, neblina, estrella, cada cual con hermoso significado.


Nombres en quechua para niños y niñas


Valiente 
Sinchi

Kaqniyuk
El que posee

Huayllukuq
Idilio

Hatunkay
Ser grande

Mayuhina
Como el rio

Phaqchahina
Como la cascada

Kusikuq
Alegría

Nombre en quechua para niñas

Waylla 
Planta

Killari  
Luz de luna

Misk’i  
Dulce

Nina  
fuego

Killa
luna

Urpi 
Paloma

Kuyay 
Amor

Phuyo 
Nube

Wayta  
Ramillete de flores

Chaska 
Estrella

Sisa
Flor

Parwa 
Florecer

Chirapay 
Llovizna mientras brilla el sol

Kukuli 
Torcasa

Khuyana  
Amor, digna de ser amada

Illariy - Illari 
Amanece

Qoyllur
Estrella

Killahina
Como la luna


  • Warmahina /  como niño
  • Warmaman /  a tu niño
  • Warmamanta /  del niño
  • Warmapa /  del niño
  • Warmapi /  en el  niño
  • Warmapura /  entre  niños
  • Warmapuni /  siempre el niño
  • Warmari /  comienzo de niño
  • Warmakuna /  las niños
  • Warmachu /  del niño?
  • Warmacha /  bebito /  inclusivo
  • Warmasapa /  muchos niño
  • Warmakama /  hasta el niño
  • Warmarayku /  por el niño
  • Warmawan /  con mi niño
  • Warmaña /  descontinuado
  • Warmalla /  niño nomas
  • Warmaraq /  niño todavía
  • Warmayuq /  el que tiene niño
  • Warmaniray /  convertirse niño
  • Warmantin /  con su niño
  • Warmapaq /  para tu niño
  • Warmallapuni /  siempre niño

  • Waqaychanay kashan Warmata /  tengo que cuidar al niño
  • Waqaychanayki kashan Warmata /  tienes que cuidar al niño
  • Waqaychanan kashan Warmata /  tiene que cuidar al niño
  • Waqaychananchis kashan Warmata /  tenemos que cuidar al niño 
  • Waqaychanayku kashan Warmata /  tenemos que cuidar al niño 
  • Waqaychanaykichis kashan Warmata /  tienen que cuidar al niño ustedes
  • Waqaychananku kashan Warmata /  tienen que cuidar al niño

  • Waqaychanay karqan Warmata /  tenía que cuidar al niño
  • Waqaychanayki karqan Warmata /  tenías que cuidar al niño
  • Waqaychanan karqan Warmata /  tenía que cuidar al niño
  • Waqaychananchis karqan Warmata /  teníamos que cuidar al niño 
  • Waqaychanayku karqan Warmata /  teníamos que cuidar al niño 
  • Waqaychanaykichis karqan Warmata /  tenían que cuidar al niño ustedes
  • Waqaychananku karqan Warmata /  tenían que cuidar al niño

  • Waqaychanay kanqa Warmata /  tendré que cuidar al niño
  • Waqaychanayki kanqa Warmata /  tendrás que cuidar al niño
  • Waqaychanan kanqa Warmata /  tendrá que cuidar al niño
  • Waqaychananchis kanqa Warmata /  tendremos que cuidar al niño 
  • Waqaychanayku kanqa Warmata /  tendremos que cuidar al niño 
  • Waqaychanaykichis kanqa Warmata /  tendrán que cuidar al niño ustedes
  • Waqaychananku kanqa Warmata /  tendrán que cuidar al niño

lunes, 11 de mayo de 2020

Días de la semana en quechua

día
Día / punchay


Los días de la semana esta compuestos de dos palabras, día significa p'unchay y semana se traduce en mit'a periodo de la semana; juntados las dos palabras se lee de la siguiente manera  P'unchaykunaq Mit'akuyni

Días de la semana


  • Lunes   /   killachay 🌛
  • Martes   /   antichay🌞 
  • Miércoles   /  qoyllurchay 🌟
  • Jueves   /   illapachay ⛆
  • Viernes   /   ch'askachay 🌞
  • Sábado   /  k'uychichay🌈
  • Domingo   /  intichay 🌕


Killachay / lunes

Primer día laborable según los cánones occidentales, que para nuestros ancestros estaba dedicada a nuestra madre luna

Oraciones primera persona a segunda persona
  • Noqa qayayki  killachay p'unchaypi pukllanapaq / yo te llamo a jugar para el día lunes para el día lunes
  • Noqa qayaykichis  killachay p'unchaypi pukllanapaq / yo les llamo a jugar para el día lunes
  • Noqayku qayaykiku  killachay p'unchaypi pukllanapaq / nosotros te llamamos a jugar para el día lunes
  • Noqayku qayaykichis  killachay p'unchaypi pukllanapaq / nosotros les llamamos a jugar para el día lunes

Antichay  / martes en quechua

Segundo día de la semana dedicada a la cadena de montañas que predomina en la parte occidental del continente sudamericano

  • Noqa qayayki  antichay p'unchaypi pukllanapaq / yo te llamo a jugar para el día martes 
  • Noqa qayaykichis  antichay p'unchaypi pukllanapaq / yo les llamo a jugar para el día martes
  • Noqayku qayaykiku  antichay p'unchaypi pukllanapaq / nosotros te llamamos a jugar para el día martes
  • Noqayku qayaykichis  antichay p'unchaypi pukllanapaq / nosotros les llamamos a jugar para el día martes

Qoyllurchay / miércoles en quechua

Tercer día de la semana, dedicada a las estrellas, está compuesto de la palabra qoyllur que significa estrellas y acompañado de pronombre demostrativo chay que se traduce en ese, esa y eso

Yllapachay / jueves en quechua

Cuarto día del calendario gregoriano en referencia al planeta júpiter y para nuestra cultura el día jueves está dedicada al rayo. El significado de illapa o hillap'a es rayo.

Ch'askachay  / viernes en quechua

 Quinto día de la semana, que nuestros ancestros lo denominaron ch'askachay, la misma que se traduce en estrella, lucero y planeta

k'uychichay / sábado en quechua

Sexto de la semana del calendario occidental, que nuestros ancestros denominaron k'uychichay, esta palabra está compuesta por una palabra y un pronombre demostrativo, el día dedicado al arco iris


Intichay / domingo en quechua

Séptimo día de la semana, dedicada al dios sol, palabra inti se traduce en sol, para este caso se acompaña del pronombre demostrativo chay, que se utiliza para nombrar a todos los días de la semana



Hoy día 
Kunan punchay

Medio día
Chawpi punchay

Cada día
Sapa puchay

Lindo día
Sumaq punchay

Hermoso día
Sumaq punchay

Hasto otro día
Huk punchay kama

Punchayniy / mi día
Punchayniyki / tu día
Punchaynin  / su día
Punchayninchis / nuestra día
Punchayniyku  / nuestra día
Punchayniykichis / vuestra día
Punchayninku / sus días

Quedar en quechua

casa

¿Cómo se dice en quechua yo me Quedo en casa?

Una de las frases más buscada en los últimos días es quédate en casa, esta frase compuesta de dos palabras y una proposición,   que nos advierte o propone quedarnos en nuestras casas, a consecuencia de los problemas de salud que sufre la humanidad.


Quédate en casa
Wasipi qhepakuy

Yo me quedo en casa
Noqa wasipi qhepakuni / noqa wasillaypi qepani (sur peruano)

Aprendo en casa
Wasipi yachasun

Mi casa 
Noqapa wasiy

Bienvenido a mi casa 
hamuy wasiyma allinlla

Mi casa bonita 
Noqapa wasichay munaycha


 Verbo quedar en quechua

Tiempo pasado

Noqa qhiparqani
Yo quedé

Qam qhiparqanki
Tú quedaste

Pay qhiparqan
Él, ella quedó

Noqanchis qhiparqanchis
Nosotros quedamos (in)

Noqayku qhiparqayku
Nosotros quedamos (ex)

Qamkuna qhiparqankichis
Ustedes quedaron

Paykuna qhiparqanku
Ellos, ellas quedaron

Tiempo presente

Noqa qhipani
Yo quedo

Qam qhipanki
Tú quedas

Pay qhipan
El, ella queda

Noqanchis qhipanchis
Nosotros quedamos (in)

Noqayku qhipayku
Nosotros quedamos (ex)

Qamkuna qhipankichis
Ustedes quedan

Paykuna qhipanku
Ellos, ellas quedan

Tiempo futuro

Noqa qhipasaq
Yo quedaré

Qam qhipanki
Tú quedarás

Pay qhipanqa
Él, ella quedará

Noqanchis qhipasunchis
Nosotros quedaremos (in)

Noqayku qhipasaqku
Nosotros quedaremos (ex)

Qamkuna qhipankichis
Ustedes quedarán

Paykuna qhipanqaku
Ellos, ellas quedarán



Pronombre tiempo presente progresivo
  • Noqa qhepashani/  yo estoy quedando
  • Qam qhepashanki/ tú estás quedando
  • Pay qhepashan/  el ella está quedando
  • Noqanchis qhepashanchis/  todos nosotros estamos quedando
  • Noqayku qhepashayku/  nosotros estamos quedando 
  • Qamkuna qhepashankichis/  ustedes están quedando
  • Paykuna qhepashanku/  ellos están quedando

viernes, 8 de mayo de 2020

Si en quechua



Arí es sinónimo en quechua riki. Nos puede ayudar  mucho para dar respuestas afirmativas y salir de apuros, su opuesto del si, es el no que en quechua se traduce en mana.
  • Español  / sí
  • Quechua  / arí, sinónimo es riki
No solo sirve para afirmar o reforzar la certeza de algo, también se puede colocar sobre muchas palabras.

El sufijo se presenta de do maneras distintas, cuando la palabra finaliza en consonante se presenta como si, por otro lado si la palabra termina en vocal, el sufijo siempre se presenta como s, ejemplos
  • Pay Moisés -si  /  dicen que él es Moisés 
  • Pay  Javier-s  / dicen que él es Javier 

Como se dice  si en quechua

Se escribe "arí" y su pronunciación  lleva tilde en la "í" varía respecto a la escritura.

Si señor
Arí wiraqocha

Si juro 
Arí jurasaq

Si entiendo 
Arí yachani


Claro que si 

Arí, riki




Si profesor
Arí yachachiq

Si podemos
Arí atisunmi

Si hay
Arí kashanmi

Si quiero 
Arí munanin

Perdona si te hago llorar
Pampachaway waqachisqaymanta

Si mi amor 
Arí khuyasqay

Di si
Arí niy 


Oraciones simples con utilizando si en quechua

Arí noqa pukllarqani" yo si jugué
Arí qam pukllarqanki" tú si jugaste
Arí pay pukllarqan" él ella  si jugó
Arí noqanchis pukllarqanchis" nosotros si jugamos (in)
Arí noqayku pukllarqayku" nosotros si jugamos (ex)
Arí qamkuna pukllarqankichis" ustedes si jugaron
Arí paykuna pukllarqanku" ellos ellas si jugaron

Si en quechua - crucigrama

Ari, formado de tres letras, significa si en quechua







jueves, 7 de mayo de 2020

Amor en quechua ❤️

Amor

Quizá es una de las palabras mas consultadas en internet de la palabra amor y su traducción al castellano, para expresar el momento cúspide que los poetas llaman cupido en quechua es khuyay, munay y waylluy, palabras que mejor describen a la etapa del enamoramiento.

Mi amor en quechua 

  • Noqaq munasqay / mi amor
  • Noqaq khuyasqay  /  mi amor
  • Noqaq wayllusqay  / mi amor
  • Munasqay / mi amor
  • Khuyasqay  /  mi amor
  • Wayllusqay  / mi amor
Las dos formas sirven para decir mi amor en quechua

Amor mío en quechua

 Amor mío / noqaq wayllusqay, noqaq munasqay y noqa khuyasqay

Regalo de amor
Soñay kuyasqay

Te amo mi amor
khuyayki

Hacer el amor 
Yumanakuy

Te quiero mucho mi amor
Anchat kuyayki

Te extraño mi amor
Chinkaychikuiki kuyasqay

Tejer con amor
Away munayta

Amor a la tierra
Kuyani allpata

Paz y amor
Thak kay kuyay

Amor y Libertad
Kuyay qespikay

Amor infinito
Kuyay manay tukukuq

Amor imposible
Manapunin kuyasqay

Amor incondicional
Kimillo kuyasqay

Dulces sueños amor
Kuyasqay miskita puñukuy

Dulce amor
Miski Kuyasqay

Declaración de amor
Rimaykusaiki kuyasqay

Buenos días amor
Allin punchaw kuyasqay

Carta de amor
Qelqasqay kuyasqaypaq

Amor de familia
Kuyasqa ayllu

Gracias amor
Añachay kuyasqay

Gracias mi amor
Khuyasqay añachay, añay

Hecho con amor
Munay ruwasqa

Hola mi amor
Imaynalla kuyasqay

Hola amor
Imaynalla kuyasqay

Amor eterno

Manay tukukuq yuyasqay

Dios es amor
Kuyasqay apu , wamani, dios

Hagamos el amor
Yumanakuna

Te extraño amor

Chinkachikuyki wayllusqay

Hazme el amor
Yumanaway kuyasqay

Mi amor♥

Noqa wayllusqay

Mi dulce amor
Noqa miski wayllusqay

Que viva el amor
Kawsachun wayllusqay

Amor escrito
Qelqasqa wayllusqayqa

Amor a la naturaleza
Munasqay pacha

Amor a la danza
Tusuy munasqay

Te quiero mi amor
Noqa munasqay

Eres el amor de mi vida
Kawsaynihuan munasqay kanki

Amor de mi vida
Kawsayniwan munasqay

Amor verdadero
Cheqa munasqay

Mi buen amor
Noqapa allin munasqay

Amor de niño
Warma munasqay

Buenas noches amor
Allin tuta munasqay

Amor te amo
Khuyayki, waylluyki

Amor prohibido
Munasqay amataq

Amor puro
Chuya munasqay

Amor por siempre
Wiñaypaq munasqay

Amor de madre
Mamaypa munasqan

Gracias amor
Añay munasqay


te-quiero

Te quiero en quechua

La frase te quiero la mayoría lo traducen en khuyaiki, nunayki, waylluyki (se escribe khuyay y se pronuncia kuyay) palabra que tiene vigencia en la actualidad y practicados por todos los quechua hablantes.

Te quiero / munakuyki
Te quiero / waylluyki
Te amo / khuyayki

Te quiero mucho
Anchata khuyayki

Yo te quiero mucho
Noqa anchata khuyayki

Te quiero mamá
khuyakuyki mamay

Te quiero besar
Much'ayta munayki

Quiero decirte que te amo
Khuyakusqayta nisayki

Quiero estar contigo
Qanwan kaita munani

Quiero escuchar música
Takiyta uyarikuyta munani

Eres una niña hermosa y te quiero
Qanmi kanki khuyasqay sumaqa warma

Quiero trabajar
Llank'ayta munani

Te quiero💖
Khuyakuyki

Yo también te quiero
Noqapas munakuykin

Te quiero mama
Munakuyki mama

Te quiero besar
Muchayta munayki

Te quiero mucho mi amor
Noqa anchata khuyakuiki

Yo te quiero
Noqa khuyakuyki

Quiero darte un beso
Hukllata much'arukusayki

Te amo y te quiero
Munakuyki khuyakuyki

Te quiero mucho peruano
Anchata munakuyki peruano

Padre te amo
Munakuyki taytay

Te quiero mucho papa
Taytay anchata munakuyki

Quiero decirte fuerte que te amo
Khuyakusqayta nisayki sinchita

Te quiero hija
Munakuyki ususi

Te quiero mama
Munakuyki mamay

Los quiero mucho
Munakuykichismi

Te quiero tanto
Ancha askhata khuyayki

Quiero casarme contigo
Qanwan casarakuyta munani

Quiero verte
Qhawayta munayki

Quiero besar
Much'ayta munani

Quiero mujer
Warmita munani

Me quiero
Munakuni

Quiero amar
Khuyayta munani

Te quiero mucho abuelita
Anchata munayki hatucha

No quiero
Mana munanichu

No te quiero

Mana munaykichu

No quiero nada
Manapuni munanichu

Quiero pescado
Challwata munani

Quiero paloma
Urpita munani

Quiero agua
Unuta munani

Quiero aprender
Yachayta munani

Quiero huevo
Rututa munani

Quiero jugar
Pukllayta munani

Quiero abuelo
Apuchata munani

Quiero dormir
Puñuyta munani

Quiero dinero
Qolqeta munani

Quiero fruta
Añawita munani

Quiero hablar
Rimayta munani

Quiero verduras
Asnapata munani

Quiero comer
Mikhuyta munani

Quiero chicha
Aqhata munani

Quiero ir a casa
Wasiyta ripuyta munani

Quiero ir
Ripuyta munani

Te amo en quechua💖💝


Te amo mucho
Anchata khuyakuyki

Te amo con todo mi corazón
Khuyakuyki llipiy soqoywan

Te amo papá
Khuyakuyki taytay

Te amo mamá
Khuyakuyki mamay

Te amo hijo
Khuyakuyki churiy

Yo también te amo
Noqapa khuyayki

Yo te amo
Noqa khuyayki

Yo te amo mas
Noqa khuyayki anchata

Yo también te amo mucho
Noqa ancha askhata khuyayki

Te amo Perú
Khuyayki Perú

Te amo por siempre
Wiñaypaq khuyasayki

Te amo princesa
Khuyayki ñust'a

Te amo amor mío
Noqa khuyayki

Te amo amor
Khuyayki

Te amo mucho mi amor
Anchata noqa khuyayki

Te amo mucho nunca te alejes de mi vida
Khuyayki manan taqykunkichu kawsaynimanta

Yo también te amo
Noqapas khuyayki

Te amo demasiado
Anchata khuyayki

Quiero decirte que te amo
Khuyakusqayta nisqayki

Te amos mas que la vida
Khuyakuyki ...


Significado de khuyay, waylluy y munay

Las tres palabras mágicas del amor en el idioma quechua, utilizada para piropos, enamoramientos y expresar nuestros sentimientos hacia la persona amada. Khuyay, munay y waylluy significa amor

Significado de khuyayki (kuyayki)

Viene del quechua khuyay, significa amor, amoroso y ternura, pero sin embargo no es correcto escribir khuyaiki, es preciso escribir khuyayki

Significado de munayki

Munayki significa amable, digno, lindo, bello, agraciado, simpático, deseo, desear algo, querer algo y es otra palabra muy popular que se usa para enamorar o piropearse, proviene del vocablo quechua munay que se traduce en desear, querer, voluntad y ánimo

Significado de waylluyki

Quizá es el vocablo menos conocida, sin embargo muy vigente en toda la sierra peruana, waylluy se traduce en amor, waylluyki y quiere decir te quiero. Una relación de personas que viven un apasionado periodo de amor, también conocido como idilio

  • Khuyaspa muchaway / quiéreme besando
  • Khuyayki puqyu / manantial querido
  • Khuyayki warma / te quiero niña
  • Khuyayki Perú / Perú te amo

Verbo amar


Tiempo pasado con khuyay
  • Noqa khuyarqani / yo amé
  • Qam khuyarqanki / tú amaste
  • Pay khuyarqan / él/ella amó
  • Noqanchis khuyarqanchis / nosotros amamos (in)
  • Noqayku khuyarqayku / nosotros amamos (ex)
  • Qamkuna khuyarqankichis / ustedes amaron
  • Paykuna khuyarqanku / ellos/ellas amaron


Tiempo presente
  • Noqa khuyani / yo amo
  • Qam khuyanki / tú amas
  • Pay khuyan / él, ella ama
  • Noqanchis khuyanchis / nosotros amamos (in)
  • Noqayku khuyayku / nosotros amamos (ex)
  • Qamkuna khuyankichis / ustedes aman
  • Paykuna khuyanku / ellos, ellas aman


Tiempo futuro
  • Noqa khuyasaq / yo amaré
  • Qam khuyanki / tú amarás
  • Pay khuyanqa / él, ella amará
  • Noqanchis khuyasunchis / nosotros amaremos (in)
  • Noqayku khuyasaqku / nosotros amaremos (ex)
  • Qamkuna khuyankichis / ustedes amarán
  • Paykuna khuyanqaku / ellos/ellas amarán

  • khuyaynay kashan / tengo que amar
  • khuyaynayki kashan / tienes que amar
  • khuyaynan kashan / tiene que amar
  • khuyaynanchis kashan / tenemos que amar (todos nosotros)
  • khuyaynayku kashan / tenemos que amar (nosotros y no tú)
  • khuyaynaykichis kashan / tienen que amar ustedes
  • khuyaynanku kashan / tienen que amar
  • khuyaynay karqan / tenía que amar
  • khuyaynayki karqan / tenías que amar
  • khuyaynan karqan / tenía que amar
  • khuyaynanchis karqan / teníamos que amar (todos nosotros)
  • khuyaynayku karqan / teníamos que amar (nosotros y no tú)
  • khuyaynaykichis karqan / tenían que amar ustedes
  • khuyaynanku karqan / tenían que amar
  • khuyaynay kanqa / tendré que amar
  • khuyaynayki kanqa / tendrás que amar
  • khuyaynan kanqa / tendrá que amar
  • khuyaynanchik kanqa / tendremos que amar (todos nosotros)
  • khuyaynayku kanqa / tendremos que amar (nosotros y no tú)
  • khuyaynaykichis kanqa / tendrán que amar ustedes
  • khuyaynanku kanqa / tendrán que amar


  • Khuyarqayki / te amé
  • Khuyarqaykichis / los amé a ustedes
  • Khuyarqaykiku / te amamos
  • Khuyarqaykichikku / los amamos a ustedes
  • Khuyawarqanki / me amaste
  • Khuyawarqankichis / me amaron ustedes
  • Khuyawarqankiku / nos amaste
  • Khuyawarqankichikku / nos amaron ustedes
  • Khuyawarqan / me amó
  • Khuyawarqanku / me amaron
  • Khuyawarqanchis / nos amó
  • Khuyawarqanchikku / nos amaron
  • Khuyasurqanki / te amó
  • Khuyasurqankichis / los amó a ustedes
  • Khuyasurqankiku / te amaron
  • Khuyasurqankichikku / los amaron a ustedes



Verbo amarse en quechua


Tiempo pasado
Noqa wayllunakurqani /yo amé
Qam wayllunakurqanki /tú amaste
Pay wayllunakurqan /él amó
Noqanchis wayllunakurqanchis /nosotros amamos (in)
Noqayku wayllunakurqayku /nosotros amamos (ex)
Qankuna wayllunakurqankichis /ustedes amaron
Paykuna wayllunakurqanku /ellos ellas amaron

Tiempo presente
Noqa wayllunakuni /yo amo
Qam wayllunakunki /tú amas
Pay wayllunakun /él ama
Noqanchis wayllunakunchis /nosotros amamos (in)
Noqayku wayllunakuyku /nosotros amamos (ex)
Qankuna wayllunakunkichis /ustedes aman
Paykuna wayllunakunku /ellos ellas aman

Tiempo futuro
Noqa wayllunakusaq /yo amaré
Qam wayllunakunki /tú amarás
Pay wayllunakunqa/él amará
Noqanchis wayllunakusun /sunchis/nosotros amaremos (in)
Noqayku wayllunakusaqku /nosotros amaremos (ex)
Qankuna wayllunakuniqchis /ustedes amarán
Paykuna wayllunakunqaku /ellos ellas amarán

jueves, 30 de abril de 2020

Colores en quechua 🌈🌈

color-quechua

Los colores ancestrales tuvieron una limitada descripción por parte de los conquistadores, a su llegada al nuevo mundo, sin embargo poseían un amplia gama de colores, para describir la hermosuras de las cosas que lo rodeaba,   aves, tejidos, fenómenos naturales ( arco iris), además de la asociación de colores que vinculaba a la muerte, metales preciosos y  la guerra.🌈

¿Cómo se dice colores en quechua?

A todo el conjunto de colores se le denomina llimphikuna, así lo registra Gonzales Holguín en sus crónicas y posteriormente la Academia Mayor de la Lengua Mayor lo acreditaría y de esta manera esta palabra que había quedado en el olvido pasaría para estar en el presente, estamos seguros que se quedará en el presente y para el futuro.



Colores primarios 

Los tonos primarios en quechua son azul / anqas, amarillo / q'ello y rojo / puka; los tres colores se usaba en el periodo de los Inca y cada uno vinculado a objeto, festividad.
  1. Anqas / azul 🟦
  2. Amarillo / q'ello 🟨
  3. Rojo / puka 🟥


Vicuña kunka (vinicunca)
arco-iris
El Arco Iris
Fenómeno atmosférico que ocurre cuando el sol brilla y con una pequeña llovizna, en el proceso muestra los siete colores que en quechua se escribe K'uychi.



El color en los tejidos

En el arte textil también está presente los colores que son muchos, obtenidos a partir de las plantas hierbas y gusanos. Plantas que se usa para teñir el color castaño claro y oscuro se usaba la planta de nogal, chilca y tankar para  color morado o lila. De esta manera las mantas son muy coloridos y vistosas en la sierra peruana

  • Si pinto mi cara con muchos colores
  • Uyayta llusiyma askha pawqarkunawan


Significado de colores en quechua

  • Qamya puka / rosado 
  • Qomer / verde 🟩
  • Quri /dorado 
  •  Q'ellu / amarillo 🟨
  •  Qullqi /plata 
  •  Yana anqas / azul 
  •  A’amya anqas / celeste
  •  Yana qumir / verde oscuro
  •  Qamya qillu / crema
  •  Yana puka /guinda 
  •  Nina puka / naranja 🟧
  •  Puka / rojo 🟥
  •  Yana / negro
  •  Yuraq / blanco
  •  Kulli / morado 🟪
  •  Quyu / verde 
  •  Chumpi / marrón 🟫
  •  Uqi  / gris 
  •  Allqa / dos colores (blanco y negro)
  •  Muru / objeto de varios colore
  • Ch'unpi / castaño, marrón  


    color-quechua
    Paleta cromática quechua


    Oraciones con colores


    Color amarillo oraciones

    • Qhawanay karqan q'ello llikllayta /  tenía que ver mi manta amarillo
    • Qhawanayki karqan q'ello michiytayta /  tenías que ver mi gato amarillo
    • Qhawanan karqan q'ello alqoyta /  tenía que ver mi perro amarillo
    • Qhawananchis karqan q'ello wasiyta /  teníamos que ver mi casa amarilla
    • Qhawanayku karqan q'ello llikllayta /  teníamos que ver mi manta amarilla
    • Qhawanaykichis karqan q'ello llikllayta /  tenían que ver mi manta ustedes amarilla
    • Qhawananku karqan q'ello llikllayta /  tenían que ver mi manta amarilla
    Yana michi   
    Gato negro

    Yuraq michi   
    Gato blanco

    Allqa michi    
    Gato de dos colores

    Uq'i michi   
    Gato gris

    Yuraq wallpa   
    Gallina blanca

    Yana wallpa    
    Gallina negra

    Cheqche wallpa   
    Gallina de varios colores

    Yana ñawicha   
    Ojitos negros

    Puka ñawicha   
    Ojitos rojos

    Puka simi   
    Labios rojos

    Yana chukcha   
    Cabellos negros


    El arco iris tiene siete colores   
    K'uychipa qanchis llinhinkuna

    Mi casa está  pintada de rojo y blanco   
    Noqa wasiymi pukawan yuraqwan llimphinsqa

    Mi prima tiene sobrero plomo  
    Noqa sispa panaypa chukonmi oq'e llimphi

    Mi casa esta pintado de color dorado 
    Noqa wasiymi pukawan llimpisqa

    Tu perro es de color marrón  
    Qampa alqoyki ch'umpi llimphi


    Tu lunar es de color rojo  
    Qampa anayki puka llimphi

    Color azul 

    1. Anqas /azul
    2. Ankhas pawqar /  color azul,
    3. Yuraq ankhas /  azul claro, celeste     
    4. Yana ankhas /  azul oscuro, marino 

    Blanco en quechua


    Las orejas del zorro blanco
    Atuqpa yuraq rinrikuna

    Las orejas del perro blanco
    Alqopa yuraq rinrinkuna

    El mato una gallina blanca  
    Paymi sipin yuraq llimphi wallpata
    Ella tiene una mascota de color blanco  

    Tu casa tiene las ventanas blancas  
    Qampa wasiyki yurak qhawanayok

    Mi pelota es  de color blanca   
    Muyukuymi yurak llimphi

    Paypa chitanmi yuraq llimphi
    Su mascota de ella es de color blanco

    Poto blanco
    Yuraq siki

    Chancho blanco
    Yuraq khuchi

    Hombre blanco
    Yuraq runa

    Conejo blanco
    Yuraq conejo

    Blanco y negro
    Yuraq yana

    Casa blanca
    Yuraq wasi

    Rojo en quechua


    Rojo
    Puka

    Diablo rojo
    Supay puka

    Hilo rojo
    Puka qaytu

    Sol rojo
    Puka inti

    Corazón rojo
    Puka sonqo

    Ropa roja
    Puka p'acha

    Horizonte rojo
    Puka kinray

    Rojo  intenso
    Puka ch'illu

    Rojo puro
    Puka chi'llu

    Mi gallina es de color rojo  
    Noqa wallpaymi puka llimphi

    color-negro

    Negro en quechua

    El color negro en el idioma quechua es yana, además existe nombre para cada tonalidad del color negro en quechua, por ejemplo el negro mas oscuro se dice "yana chillu" y el color morado oscuro  es kulli, el color plomo es oq'e.

    Ella tiene los ojos negros  
    Paypa ñawinmi yana llimphi

    El tiene el  cabellos negros  
    Paypa chukchanmi yana llimphi

    Tu gato es de color negro  
    Qampa michiyki yana llimphi

    María tiene gato de color negro   
    Mariapa yana michi kan
    • Negro / yana
    • Huevo negro / yana runtu
    • Poto negro / yana siki
    • Perro negro / yana allqo
    • Gato negro / yana michi
    • Plomo / yana oqe
    • Cabello negro  / Yana chukcha
    • Ojos negros / yana ñawi
    • Boca negra / yana simi
    • Negro puro / yana ch'illu
    • Maíz negro / yana sara
    • Chuño negro / yana ch'uñu
    • Nube negra / yana phuyu
    • Pies negro  / yana chaky
    • Casa pintado de negro / wasi yanawan llinphisqa
    • Cara negra / yana uya
    • Tu carita esta negra / uyachayki yana kashan
    • Gato de ojos negros / michi  yana ñawi
    • Chancho negro / yana kuchi
    • Paloma negra / yana kukuli

    Oraciones con color verde

    • Noqa qayayki  qomer llimphita chapunapaq / yo te llamo a mezclar el color verde 
    • Noqa qayaykichis  qomer llimphita chapunapaq / yo les llamo a mezclar el color verde
    • Noqayku qayaykiku  qomer llimphita chapunapaq / nosotros te llamamos a mezclar el color verde
    • Noqayku qayaykichis  qomer llimphita chapunapaq / nosotros les llamamos a mezclar el color verde

    sábado, 18 de abril de 2020

    Amigo y amiga en quechua

    mejores-amigos

    En el diccionario de la Academia Mayor de la Lengua Quechua  hay una  palabra específica para la palabra amigo " amigo = reqsisqa "  por otro lado en el diccionario de Diego González de Holguín  lo traduce de la siguiente forma "amigo honesto / riccinacuk maci" se entiende por reqsisqa.

    Nuestra fuente fidedigna es Guamán Poma que lo repite en  mas de una ocasión en sus crónicas, en las paginas 738 y 625, otras de las fuentes confiables es Rodolfo Marcial Cerrón Palomino. En su Diccionario  Quechua Sureño Unificado traduce la palabra amigo en "riqsinakuq masi"


    Actualmente en la comunidades campesinas se usa las dos palabras, el monolingüe usa reqsisqa y el bilingüe usa amigoy, lo cual es una palabra castellano quechuisado.

    En Apurímac está vigente el uso de reqchisqay, reqchinakusqay, desde que Guaman Poma lo escribiera en sus crónicas. 

    Otros diccionarios lo traducen en yanasa khumpa lo cual en mi opinión es incorrecto, debido a que estás palabras pertenecen a otro grupo de palabras que tiene significado diferente. Yanasa se traduce em mujer comprometida y khumpa es castellano.

    Como se dice amigo en quechua

    • Castellano / amigo /amiga
    • Quechua /  reqsisqa,  reqchisqay masi
    Mi amiga
    Noqa reqsisqay masi

    Tu amigo 
    Qampa reqsinakusqayki 

    Nuestra amiga
    Noqanchispa reqsinakusqanchis

    Amigo secreto  
    Pakasqay reqsinakusqay masi
     
    Hola amigo 
    Yaw reqsisqay
     
    Amigo fiel 
    Sullullqa reqsisqa masi

    Te quiero amigo 
    Khuyakuyki reqchisqay
     
    Yo tengo un amigo que me ama 
    Huk reqsinakuy masi  noqata munakuwan
     
    Gracias amigo 
    Añay reqsisqay

    Querido amigo 
    Munay reqsinakusqay

    Yo tengo un amigo que me ama 
    Noqa reqsinakusqay kuyakuwan

    Feliz cumpleaños amigo 
    Kusy raymi p'unchaw reqchisqay

    Como estas amigo
    Allin punchaw reqschisqay

    Amigo secreto
    Reqchisqay pakay

    Buenas noches amigo
    Allin tuta reqchisqay

    Mejores amigos
    Aswan allin reqchinakuy masi

    Bienvenidos amigos
    Hamuychis  reqchisqaykuna

    Amigo mío
    Noqapa reqchinakusqay masi

    Amigos por siempre
    Reqchinakusun wiñaypaq

    Reqsinakusqay       'mi amigo'
    Reqsinakusqayki       'tu amigo'
    Reqsinakusqan       'su amigo'
    Reqsinakusqanchis       'nuestro amigo'
    Reqsinakusqanku       'nuestro amigo'
    Reqsinakusqaykichis       'vuestro amigo'
    Reqsinakusqanku       'su amigo de (ella) '

    Reqchinakusqaykunápaq    'para los amigos'
    Reqchinakusqaykunapáqmi     'ciertamente para los amigos'



    Palabra base amistad mas los sufijos, vamos a traducir algunas.
    reqchinakusqayhina  'como el amigo'
    reqchinakusqaykarqa   'era mi amigo'
    reqchinakusqayta         
    reqchinakusqayman
    reqchinakusqaymanta
    reqchinakusqaypa 
    reqchinakusqaypi
    reqchinakusqaypuni     'es mi amigo'
    reqchinakusqayri
    reqchinakusqaykuna   ' son mis amigos'
    reqchinakusqaychu     '¿serán mis amigos?'
    reqchinakusqaycha      '¡serán mis amigos?'
    reqchinakusqaykama
    reqchinakusqayrayku  
    reqchinakusqaywan     'con mi amigo'
    reqchinakusqayña
    reqchinakusqaylla
    reqchinakusqayraq
    reqchinakusqaymá
    reqchinakusqaytà

    Amistad en quechua

    Como se menciona en este post, amistad se traduce en reqchisqa o reqchisqay.

    Las paginas del cronista Guamán Pomas Ayala  donde usa la palabra reqsiqay " Alli riqsiway. Kaypi wañusaq. Kurakata wañuchispa lluqsisaq. Azotillowan rimachisqayki, aymara pleitista indio" ver la fuente 

    miércoles, 8 de abril de 2020

    Qué en quechua



    que



    El pronombre interrogativo  "que"  traducido al idioma quechua es  "ima" o "imata"  y forma parte de un grupo de pronombres interrogativos. Es fundamental  y básico para los que desean comunicarse en el idioma quechua

    Que en quechua para crucigrama

     Puedes usar el ima o imata, en ambos casos significan "que"


    ima

    qué

    imata

    qué

    imapaq

    para qué

    imapi

    en qué

    imamanta

    de qué

    imawan

    con qué

    imarayku

    por qué




    Ima-taq chay?

    ¿Qué es eso?

    Ima-ta-taq muna-nki?

    ¿Qué quieres?

    Imapaq-taq chay?

    ¿Para qué es eso?

    Ima-pi-taq iñi-nki?

    ¿En qué crees?

    Ima-manta-taq kay?

    ¿De qué es eso?

    Ima-wan-taq pukllanki?

    ¿Con qué juegas?

    Ima-rayku-taq hamu-nki?

    ¿Por qué vienes?



    Qué frio en quechua
    Imataq kay chiriri, alalaw

    Qué rico en quechua 
    Añañaw

    Que haces en quechua 
     Imata ruwashanki

    Que quieres en quechua
    Imata munanki

    Que haces 
    Imata ruwanki

    Que quieres
    Imata munanki

    Que tal 
    Imaynalla

    Que te importa
    Imataq qamma importasunki (quechuisado)

    Que tengas bonito día
    Ima sumaq punchaw kachun

    Que te pasa
    Imanasunki

    Que asco
    Ima millay

    Que dices
    Imaninki

    Que dios te bendiga
    Taytacha saminchasunki

    Que dolor
    Ima nany

    Que delicioso
    Añañaw

    Que descanses
    Samakuy

    Que día es hoy
    Ima punchawtaq kunanri

    Que dice
    Imaninki

    Que dijiste
    Imaninki

    Que feo
    Ima millay

    Que fuerte
    Ima ch'ila

    Que hora es
    Imay horataq (quechuisado)

    Que hermoso
    Achalaw

    Que cansado
    Hananay

    Que hablas
    Imata rimanki

    Que hambre
    Ima yarqay

    Que estas haciendo
    Imata rimanki

    Que lindo
    Añañaw

    Que viva el Perú
    Kawsachun Perú 

    Que viva Bolivia
    Kawsachun Bolivia 

    Hasta que la vida nos vuelva  a encontrar
    Kawsaywanqa tupasunmi

    Que bueno 
    Ima allin

    Que bien
    Ima allin

    Que no entiendes
    Imata mana umanchankichu

    Que miedo
    Atakaw

    Que mal huele
    Imataq mana allinta asnayshan

    !Que bonita flor!
    Ima sumaq tìka

    !Que bonito gato!
    Ima sumaq michi

    !Que bonito bebe!
    Ima sumaq wawa

    !Que bonito pueblo!
    Ima sumaq llaqta

    !Que bonita mujer!
    Ima sumaq warmi

    !Que bonitos ojos!
    Ima sumaq ñawi

    !Que bonito cara!
    Ima sumaq uya








    domingo, 22 de marzo de 2020

    Cuentos en quechua

    Cuento de Ukuku

    Huk punchausi huk ukumari wayna warmita suakusqa, urqu patamansi apakusqa, ukukupas warminpas sall urqu tuqupis tiyasqaku, chay warmiqa wasintas cutimuyta munasqa, mana atispas llaquikusqa
    Huk punchaw chay warmi ukumaripa churinta wachakusqa, chay wawaqa ukumaripa churinsi kasqa, supay kallpayuk




    Huk punchaw ukumariq churin waynaña kasqa, chaysi mamanta qawasqa llakikuspa tapusqa
    Imanaqtintaq llaquisqa mamay kanki.

    Taytaykiwan nuqawan mana allinpichu kaiku, chaymi mana wasiyta cutunayta munanchu
    Wayna ukukuqa mamantas uyariqa, supayta piñakusqa, inaspansi nisqa "nuqaqa tayta wañuchisaq kaipi suyaway"

    Chaymantas wayna ukuku tayta maskarisqa, chaysi huk punchaw taytanta tarisqa inaspansi wanuchisqa
    Chaymantas ukukuqa mamanta makasqa " taytayta wañurkachini" nispa, chaymantas wayna ukukuwan mamawan kutisqaku llaqatanma, chay llaqatapiqa wiñaytas kusikusqaku

    Traducción

    Un día un oso robo a una joven mujer , se lo llevó hasta la cima del cerro, el oso y la mujer vivían en la cueva de un cerro salvaje, la mujer al no poder regresar a su casa, se encontraba triste. Un día esta mujer había dado luz al hijo del oso, este hijo era el hijo del oso quien poseía mucha fuerza

    Un día el hijo del oso preguntó
    ¿Por que estas triste mama?
    Tu padre y yo no estamos bien, por esta razón tu padre no quiere que vuelva a mi casa.


    El joven oso escuchó a su madre muy atento, se ofusco muchísimo y dijo, yo voy  a matar a mi padre, espérame aquí madre, luego el joven oso se puso a buscar  a su padre, hasta que un día lo encontró a su padre y lo mató, entonces golpeó a su madre diciendo "mi padre está muerto", entonces el joven oso y su madre volvieron a su pueblo, y vivieron felices.

    (Pablo Carreño y Roberto Zariquiey)



    Cuento de  Puky pucuycha ( pucu-pucu)

    Cuatro de la mañana dos aves (pucuycha)  conversan,   uno de ellos pregunta al otro que  era su compadre. -Compadre en mis sueños estuve bailando
    -Tiene que cuidarse compadre responde, por que ese sueño no es bueno

    Ya en la madrugada los compadres divisaron a varios arrieros que se acercaban, mientras los compadres seguía hablando, al rato uno de ellos pronunció.

    Compadre  mira aquellos arrieros, se les hizo tarde anda acércate y dale la señal de la hora, y como de costumbre uno de las aves se acercó a los viajeros y se puso a cantar; pucuy pucuy, pucuy pucuy, pucuy. Uno de los arrieros apenas lo vio saco su honda apunto al ave y de un solo hondazo lo mató.

    Por la tarde los arrieros acamparon en un tambo en donde preparan su cena, sacaron la ave muerta  las desplumaron lo limpiaron  y le echaron al agua hirviente en donde se puso a  bailar.

    Roberto Q .T.



    pucu-pucu







    Cuento del sonso

    El cuento del sonso tiene  dos personajes principales, compuesta por el Sonso y su mujer que viven en algún lugar de la sierra peruana, esta fábula antiguo que se transmitió de manera oral de los abuelos hasta nuestros días tiene como paradoja, de como tonto adquiere mucho dinero sin haberlo deseado.

    Cuento del zorro y el ratón


    Traducción


    sábado, 21 de marzo de 2020

    No en quechua

    no-quechua
    La negación en el idioma quechua es mediante la palabra mana, por lo tanto no en quechua es mana. Existe también otra palabra que se emplea para negar, este vocablo es ama, ambas palabras se utilizan para negar.

    ¿Cómo se escribe realmente no en quechua?

    • Castellano / no
    • Quechua /  mana, ama 

    No sólo es eso   
    Manan chayllachu

    No sé qué será?  
    Imachá kakunpas   
     
    No sé por dónde es?  
    Maynintachá kakunpas?


    No prohibitivo     
    Ama, amapuni  

    No interrogativo     
    Manachu?


    No hay
    Mana kanchu
          

    No hagas     
    Ama ruwaychu    

    No está aquí     
    Manan kaypichu

    No     
    Mana    

    De ninguna manera     
    Manapuni    

    No sé cómo?   
    Imaynachá


    No es así     
    Manan hinachu, manan chaynachu

    No te quiero
    Manan khuyaykichu

    No te vayas
    Ama ripuychu

    No voy a ir
    Mana risaqchu

    No te olvides
    Ama qunqawankichu

    No me olvides
    Ama qunqawaychu

    No seas así
    Ama hina kaychu

    No me gusta
    Mana munanichu

    No me hables
    Ama rimaywaychu

    No llores
    Ama waqaychu

    No mientas
    Ama llullakaychu

    No me gustas
    Mana munaykichu

    No seas mentiroso
    Amaya llullakaychu

    No reniegues
    Ama phiñakuychu

    No te preocupes
    Ama llakikuychu ( no es exacto pero se puede reemplazar con llakiy)


    No tengo
    Manan kanchu

    No quiero
    Manan munanichu

    No quiero nada
    Mana munanichu imatapas

    No entiendo
    Mana yachanichu, umanchanichu

    No entiendo nada
    Mana yachanichu imatapas

    Yo no entiendo
    Noqa mana yachanichu

    No escucho
    Mana uyariykichu

    No robar
    Ama suwa

    No mentir
    Ama llulla

    No ser flojo
    Ama qilla

    No me hagas enojar
    Amapuni phiñachiwaychu

    No te rindas
    Ama pisipaychu

    No tengo dinero
    Mana qolqeykanchu

    No tocar
    Ama haphinkichu, llapinkichu

    No tengo hambre
    Mana yarqawanchu

    Yo no hablo ingles
    Noqa mana inglesta rimanichu

    No seas ocioso
    Ama qella kaychu

    No me olvides
    Entiendes o no 

    No pasa nada
    Mana imapas kanqachu

    No hay plata
    Manan kanchu qolqe

    No seas afeminado
    Ama chinayaychu

    No salgas de casa
    Ama wasiykimanta lloqsiychu

    No seas chismoso
    Ama apaq simi kaychu/ ama aysa simi kaychu/ ama iskay simi kaychu

    No seas perezoso
    Ama qella kaychu

    No seas vago
    Ama puriq waysito  kaychu (Apurimac)

    No seas borracho
    Ama machaq kay

    No seas así
    Ama hina kaychu

    No hables mucho
    Ama rimaychu achkhata

    No molestes
    Ama phiñachiwaychu

    No me fastidies
    Ama phiñachiwaychu

    No conozco
    Mana reqsinichu

    No voy a ir
    Mana risaqchu

    No vino
    Mana hamunchu

    No botar basura
    Ama wikch'uycho q'opata / ama wikapaychu qopata

    No beber
    Ama apyay

    No hay nada
    Manas imapas kanchu

    No se nada 
    Mana imatapas yachanichu

    Nada en quechua
    Nada se traduce en ch'usaq, manan imapaschu, manan imaraykupas, mana imamanta, mana imapaq

    Nada
    Mana imapas

    Nada mas
    Chaykamalla

    No entiendo nada
    Mana yachanichu imatapas

    No hay nada
    Mana imapas kanchu

    No se nada
    Mana yachanichu

    No quiero nada
    Mana imatapas munanichu

    no-seas
    No seas en quechua

    No seas mentiroso
    Llulla ama kaychu

    No seas flojo
    Q'ella ama kaychu

    No seas envidioso
    Envidioso ama kaychu

    No seas así
    Aman hina kaychu, ama shaina kaychu

    No seas chismoso
    Simi apaykachay

    No seas perezoso
    Q'ella ama kaychu

    No seas afeminado
    Warmiskiro ama kaychu ( warmiranti, warmi hina)

    No seas terco
    Chuchupakuq ama kaychu

    No seas traidor
    Sirpa ama kaychu

    No  seas ocioso
    Q'ella ama kaychu

    No seas asesino
    Ama wañuchiychu, sipiychu

    No seas haragán
    Ama q'ella kaychu

    No seas corrupto
    Waklli ama kaychu

    No seas vago
    Q'ella ama kaychu

    No seas malo
    Millay ama kaychu

    No seas borracho
    Machaq ama kaychu