sábado, 17 de abril de 2021

Canciones en quechua con letra 🎻🎵🎸




 
  • Grupo Allpamarka
  • Toril de Apurimac
Purun surpucha manchay munana
Purun surpucha manchay munana

Waylla ichu chawpinpi sasa maskhana
Waylla ichu chawpinpi sasa tarina

Noqa purispa pallakuykima
Noqa pasaspa apakuykima

Yuraq clavelinawan t'inkarinaypaq
Kuka kintuchaykiwan haywarinaypaq

Lisu machino t'inkarisunña
Lisu rogercha haywarisuná

Suwa mallki torota qatimunapaq
Antaraqay torota apamunapaq


Kallpachantaqa ruwaykusunña
Coca k'intunta churaykusunña

Mikhunan patamanta puririnanpaq
Puñunan pampamanta puririnanpaq

Suwa mallkillay viernes p'unchawchu
Martes p'unchawchu viernes p'unchawchu

Suwa mallki torota orqorullasun
Antaraqay torota qatirullasun

  • Flor de Capulí
  • Tema. Polleraypa watun
  • Departamento Cusco-Chumbivilcas
  • Género waylia


polleraypa watun kuti kutishan
warma munasqaycha engañawashan

puka chalinaysi kuti kutishan
warma wayllusqaycha engañawashan

wakcha pobre kaqtiy engañawashan
waylia waylia waylia


polleraypa watun kuti kutishan
warma munasqaycha engañawashan

puka chalinaysi kuti kutishan
warma wayllusqaycha engañawashan

wakcha pobre kaqtiy engañawashan
waylia waylia waylia

qolqeyuq runachus munanakaran
qhapaqpa wawanchus wayllunakaran

noqapa pobrepas munanas kani
noqapa wakchapas wayllunas kani

wakchas pobrekaspas waylluna kani
waylia waylia waylia

machaq tomaq nispa rimakuwanki
tomaq machaq nispa rimakuwanki

wakcha pobre kaspa machakunipas
pobre wakcha kaspa machakunipas

por mi mala suertes machakunipas
waylia waylia waylia



  • Tema "Engaños del mundo" letra
  • Interpreta Gregorio Maldonado


orqopi qasapi pichiucha waychaucha
maytan hamurqanki kay runaq llaqtanta

orqopi qasapi pichiucha waychaucha
maytan hamurqanki kay runaq llaqtanta

engaños del mundo, nadie esta libre de su destino
esto es el pago de mi cariño

engaños del mundo, nadie esta libre de su destino
esto es el pago de mi cariño

cuchillo navaja kananmi ninkichu
kay runaq siminmi aswan kananqa

alalaw chirilla alalaw wayralla
chiriri wayrari hawaypiñataq
runapa siminqa noqawanñataq

alalaw chirilla alalaw wayralla
chiriri wayrari hawaypiñataq
runapa siminqa noqawanñataq

paqaypa rurucha mikhuspa wiqch'una
paralla chiyaqtin sapichakuskanki

shaina noqapas sapichakuni
runapa llaqtanpi runapa wasinpi 
runapa wawanwan khuyanaykukuspa

rata rata qora arwi arwi qora
amaraq niñachallay ratallawashaychu
amaraq sambachallay arwillawashaychu

rataspa rataway, arwispa arwiway
tayta mamaykiwan tapu tapuykuspa

  • Cancion vidallay suertillay
  • Departamento Ayacucho, Apurimac

Vidallay vida, suertillay suerte
Vidallay vida, suertillay suerte
Cristal vasocha hina noqapa viday
Cristal vasocha hina noqapa viday


Vidallay vida, suertillay suerte
Vidallay vida, suertillay suerte
Cristal vasocha hina noqapa viday
Cristal vasocha hina noqapa suertey

Mayladomanraq ripukullayma
Mayladomanraq pasakullayma
Manaña chhaynata waqanallaypaq
Manaña chhaynata llakinallaypaq

Pation punkulla hierro rejilla
Punkuchayquita kichaykullaway
Icharaq mamaywan tupaykullayma
Icharaq taytaywan tupaykullayma

Manaña waqaqtiykichispas
Manaña kutimusaqchu
Aswanpas toqochallaman
Cuerpollay waykuykullaqtinqa
Noqapa cuerpollaymanta sachalla wiñarimushanqa

Manaña waqaqtiykichispas
Manaña kutimusaqchu
Aswanpas toqochallaman
Cuerpollay waykuykullaqtinqa
Noqapa cuerpollaymanta sachalla wiñarimushanqa



quechua

Video con traducción al castellano quechua


 

  • Carnaval de Antabamba- Apurimac

Chairaqsi chairaqsi chayamushani
chairaqsi chairaqsi muyumushani

carnaval takita takimusaq nispa
pukllay carnavalta tusumusaq nispa

tinyachay lawitay allinta waqanki
tinyachay lawitay allinta waqanki

ñawpa vidanchista yuyarikunapaq
solterakunaqta sonqo suwanapaq

yutucha yutucha ichucha wasiyuq
viscacha viscacha nanrapi wasiyuq

shaynallataqsi noqapa wasiypas
shaynallataqsi noqapa wasiypas

yutucha yutucha ichucha wasiyuq
viscacha viscacha nanrapi wasiyuq

wasichaykamnsi muyuyamushani
wasichaykamnsi pasayamushani

warkuna mayuta pasaramuniña
yumiri mayuta pasaramuniña
 
chaychus mana noqa pasarushaykima
chaychus mana noqa pasarushaykima

totorinatapas pusaramuniñan
urpisinitapas pusaramuniñan

chaychus mana noqa pusarushaykima
chaychus mana noqa pusarushaykima



  • Toril de Antabamba-Apurimac

Yo no soy manzana de varios corazones
Yo no soy manzana de varios corazones

yo soy duraznito de una sola pepa
soy antabambino de un solo corazon

noqas hamushani wayqocha unt’ay hunt’a
noqas hamushani wayqocha unt’ay hunt’a

hatun mayuni hina muyu muyuripa
hatun mayuni hina muyu  t’inpu t’inporispa

noqa hamushani orqocha tapay tapa
noqa hamushani q’asacha tapay tapa

yana phuyu hina  tapayamuyaspa
yana phuyu hina  llantuyamuyaspa

saywacha perqasqay amama t’uñinkichu
saywacha perqasqay amama t’uñinkichu

 t’uñirunki chayqa noqa inas waqawaq
t’uñirunki chayqa noqa inas llakiwaq



  • Canción en quechua
  • Manachu ñawiyki waqan
  • Departamento Apurimac, Ayacucho

manachu ñawiyki waqan
manachu sonqoyki llakin

manachu ñawiyki waqan
manachu sonqoyki llakin

khuyasqaykita hukpa brasunpi 
waqaqllataña rikuspa

wayllusqaykita hukpa makinpi
llakiqllataña qawaspa

orgullo y vanidades no dura toda la vida
orgullo y vanidades no dura toda la vida

con la tragedia y con la muerte todo todo se acaba
con la tragedia y con la muerte todo todo se termina

hakuchi pasakusunchis wasiyma wasiykimanta
hakuchi ripukusunchis llaqtayma llaqtaykimanta

chaypicha urpi uywakusayki sarata pallapakuspa
chaypicha urpi uywakusayki trigota erapakuspa

ch’ki tucuñataq silvamuwaskasqa
ch’ki waychauñataq silvamuwaskasqa

warma yanaykitaq hukpa brasonpiña
warma yanaykitaq hukpa makinpiña



  • Departamento Cusco
  • Carnaval de Canas

Febrero killa chayamushan
carnaval killa chiyamushan 

llapan soltero sollteranwan
pukllay pampapi pukllananpaq

noqapas pukllay hamushanmi
llapan solteraq sonqo suwaq

ch'aska ñawicha lunareja
munay sipascha sonqo suwa

hatun orqopi panti tika
ima munayta llanllashaqa

laramanipi qillo tika
ima munayta k'anchashasqa

chay hinallataq kay soltera
ima munayta phanchisasqa

sirena hina encantoyoq
tipi cintura solterita
..
kay solterata qawashani
anchatapuni qawashani

kay solterata markashani
ñisutapuni qawashani

segurupuni  kunan tuta
noqawanpuni tupaykunqa

kuska tutallay horastaqa
llaqta ladoma apakusaq
..
qawaykuway solterita 
reqsinakusun manzanita

tupaykusuncho solterita
takiykusuncho manzannita

llaqtanchis lado usuchata
tupay puralla tupaykusun

iphu paralla chawpichampi
soltero pura tupaykusun
..
maski runapas rimawachun
maski runapas parlawachun

yachasqan kani solterito
llaqtan llaqtanpi viday pasaq

qayna watallay kunan hina
hichas kasun hichas mana

despedidata tupaykusun
despedidata takiykusun

  • Departamento Apurimac
  • Canciòn Vicuñitay
Orqokunapi vicuñistaschay qanchis pikyupa nawillan tomaq
qasakunapi vicuñistaschay qanhis pikyupa ñawillan tomaq

uknichallanta tomaykachiway vicuñitay icha qanhina khuyana kayma
uknichallanta tomaykachiway vicuñitay icha qanhina khuyana kayma

Yo soy el hijo de la desgracia solo he nacido para llorar
Yo soy el hijo de la desgracia solo he nacido para llorar

qaqachu mamay mayuchu taytay vicuñitay
kaykunallapi waqanallaypaq

qaqachu mamay mayuchu taytay vicuñitay
kaykunallapi llakinallaypaq

qipallay hamuq chikchi paralla
yupichallayta borraykamunki
..

sut'i riqchillay yupichallayqa vicuñitay
desgraciado markachallayuq

tribulchay verde raphicha
imaynaraq kanki noqa ripukuqtiy

tribulchay verde raphicha
imaynaraq kanki noqa ripukuqtiy



Chalhuanca mayupi qhasqa rumipa
lloqllacha haykuqtin llanp'uyarinki

choyoqa  qochapi qhasqa rumipa
lloqllacha haykuqtin llanp'uyarinki

ayayay rumichu qaqachu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtiy manay llanpuyariq

ayayay qaqachu rumichu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtin manay llanpuyariq

suyaykuy suyaykuy asllata suyaykuy weqe mayuytaq apallasunkima
suyaykuy suyaykuy asllata suyaykuy qaqa sonqoytaq ñitillasunkima

ayayay qaqachu rumichu qampa sonqochayki
haina waylluskaqtin mana llapuyariq
...

intipas killapas haykuykuskanñam
parapas chikchipas hawaykipiña
...

ayayay rumichu qaqachu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtin mana llanpuyariq

ayayay qaqachu rumichu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtin mana llanpuyariq


wañuywan ripuywan kuskalla kaskanchis
qoripas qollqepas tukurukullanqan
...
ayayay rumichu qaqachu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtin mana llanpuyariq

ayayay qaqachu rumichu qampa sonqochayki
haina khuyaskaqtin mana llapuyariq


  • Region Apurimac
  • Arpa violín

Runapa wasimpi sapay puriqtiychu
manay mamayoqmi nispa niwarqanki

runapa llaqtampi sapay puriqtiychu
manay taytayoqmi nispa niwarqanki

hay vida por mi mala suerte
khuyasqay mamaypas manan ladoypichu

hay vida por mi mala suerte
khuyasqay taytaypas manan ladoypichu



tayta mamaykipa ladompi kaspachu orgullusullaña purikullaskanki
mama taytaykipa  ladompi kaspachu orgullusullaña purikullaskanki

hay vida ripukullaqtiyqa
mayta waqaspapis manan tarinkichu

hay vida pasakullaqtiyqa
mayta waqaspapis manan tarinkichu

llaqtaypa nanra moqopi chiki tukulla waqasqan
imata chayta waqan ripunaytachu yacharqan
imata chayta waqan pasanaytachu yacharqan


  • Departamento-Cusco
  • Género - waylia

Chumbivilcanos kaypi purishani
qorilasos kayta pashashani 
sonqo ruruykita llanllarichispa
ch'aska ñawiykita chakakatachispa
waylia waylia

aman nishuta qawapayawaychu
aman nishuta reqchipayaychu
sonqo ruruykitaq ratarukuwanma
ch'aska ñawiykitaq qatirikuwanma
waylia waylia

shaina llataqsi qhari churimpas
shaina llataqsi warmni ususimpas
tukuy llaqtapis sonqo suwariq
llapan llaqtapis sonqo llanllarichiq
waylia waylia

qorilasoqa sut'i reqchiyllas
chunbivilcanaqa sut'i reqchiyllas
munay sonqochayoq q'osi ñawicha
t'ipi cinturita ch'aska ñawicha
waylia waylia

Trilla de alverja / trigo saruy
Esta canción fue recopilado por el amauta José María Arguedas.

Taqllaykuy taqllaykuy
makichayquiwan taqllaykuy

saruykuy saruykuy
chakichayquiwan saruykuy

makichayquiwan chakichayquiwan taqllaykuy  saruykuy
makichayquiwan chakichayquiwan taqllaykuy  saruykuy

correopis cartay cachkan
correopis cartay cachkan

qawaylla qawaykuyman
likaylla likaykuyman

likaylla likaykuyman
qawaylla qawaykuyman

likaylla likaykuyman
qawaylla qawaykuyman

Versión original cantado por José María Arguedas link


Traducción

Palmea, palmea
con tus manos palmea

písalo, písalo,
con tus piececitos písalo

con tus manitos y piecitos palméalo  písalo
con tus manitos y piecitos  palméalo  písalo

en el correo tengo una carta
en el correo tengo una carta

si solo podría mirarlo
si solo podría romperlo


romperlo quisiera
mirarlo quisiera

romperlo quisiera
mirarlo quisiera


en el correo tengo una carta
en el correo tengo una carta

si solo podría mirarlo
si solo podría romperlo


romperlo quisiera
mirarlo quisiera

romperlo quisiera
mirarlo quisiera


  • Llikiy en Apurimac es romper, y no se debe confundir con llika que significa delgado transparente ejemplo telaraña. 


Orqopi ichhu kanasqay
Canción tradicional del  sur peruano interpretado por el cantante Manuelcha Prado


Traducción 
La paja que quemé en el cerro
la paja que incendié en el abra

todavía estará ardiendo
todavía estará encendido

La paja que quemé en el cerro
la paja que incendié en el abra

todavía estará ardiendo
todavía estará encendido

si todavía está ardiendo
si todavía está encendido

apagaré con mis lágrimas de niño
rociaré con mis lagrimas de niño

si todavía está ardiendo
si todavía está encendido

apagaré con mis lágrimas de niño
rociaré con mis lagrimas de niño



helecho en la quebrada
hierbita adhesiva en la pampa

cuando no quería me has separado
cuando no quería te has adherido

helecho en la quebrada
hierbita adhesiva en la pampa

cuando no quería me has separado
cuando no quería te has adherido
  • En la canción hace referencia al raki raki, en helecho que crece en los puquiales que esta relacionando simbólicamente as la separación.
  • Rata rata una planta que se adhiere a la ropa al contacto, al igual que la planta sillkawi, de estas dos plantas hay muchas canciones.


  • Pichiuchay waychaychay
  • Region Apurimac
.
Pichiuchay waychaychay pichiu niwachkanki
Pichiuchay waychaychay waychau niwachkanki

manallaraqpas puñukuchkaqtiy waychau niwachkanki
manallaraqpas wallpa waqayta waychau niwachkanki

Pichiuchay waychaychay pichiu niwachkanki
Pichiuchay waychaychay waychau niwachkanki

manallaraqpas puñukuchkaqta waychau niwachkanki
manallaraqpas wallpa waqayta waychau niwachkanki



Interpretado por la cantante Yenifer Sermeño en su versión tradicional.
  • Trigo saruy  
Rataykamuaway sillkawchay
rataykamuaway sillkawchay

warachallaypa patanma sillkawchay
warachallaypa patanma sillkawchay

imataq ratayma sillkawchay
imataq ratayma sillkawchay

isquinira pasñama sillkawchay
isquinira pasñama sillkawchay

Rataykamuaway sillkawchay
rataykamuaway sillkawchay

warachallaypa patanma sillkawchay
warachallaypa patanma sillkawchay

imataq ratayma sillkawchay
imataq ratayma sillkawchay

isquinira pasñama sillkawchay
isquinira pasñama sillkawchay


  • Intielsol/ Noqa Munakuyki (romántica)
  • Region Cusco- Sicuani

Yaw warmacha uyariway amahinakaychu
numaykullaway tukuy sonqowani takimoshayki

Yaw warmacha uyariway amahinakaychu
munaykullaway tukuy sonqowani takimoshayki

sonqo suwacha yana ñawicha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki

sumaq sipascha munay uyacha
noqan munakuyki nuqan wayllukuyki

sonqo suwacha yana ñawicha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki

sumaq sipascha munay uyacha
noqan munakuyki noqan wayllukuyki



kusi kusirispa muyu muyurispa
asiy asirispa kuyu kuyurispa

kusi kusirispa muyu muyurispa
asiy asirispa kuyu kuyurispa

 Huayno tradicional interpretado por Raúl Gómez, de la región Ayacucho

Saya qasay huaylla ichu qanllayari mamallayta
poqto qasa huaylla ichu qanllyari mamallayta

ñakullanmanta kani niqtin simichallanma sullaykunki
mikuyllamanta kani niqti simichallanma ruruykunky

alto pawaq killinchillay cartachayta apapuway
alkonchallay wamanchallay cartachayta apapuway

cartachayta apaspayki khuyay mamayman quykapuway
qawaykuspa waqaqtinqa chaynan wawayki waqan niykuy

hay que triste había sido separarse de una madre
maypariq kuyay mamallay kainapuni waqanaypaq

cartaschallay sufrischallay sufriskayta sufriskani
uvaschallay pasaschally pasasqayta pasaskani

totora manay sombrayoq
ichullay manay llantoyoq

hay vida vida mía noqallay mana mamayoq
hay vida vida mía noqallay mana mamayoq



Tema "Ima Polomaraq"
Canto tradicional del ande peruano 
Departamento Ayacucho

Versión con guitarra link

Ima palomaraq mana waqanmanchu
hayka palomaraq mana llakinmanchu

tiyanan  sachama manaña tiaspa
puñunan orquma manaña chiaspa

ima palomaraq manan waqanmanchu
hayka palomaraq mana llakinmanchu

puñunan sachanma manaña tiaspa
puñunan orquma manaña chiaspa


shainama noqapas waqay waqachkani
shainama noqapas llakiy llakichkani

tianay wasiyman manaña chiyaspa
purinay callipi manaña purispay

shainama noqapas waqay waqachkani
shainama noqapas llakiy llakichkani

tianay wasiyman manaña chiyaspa
purinay callipi manaña purispay

waqayari ñawi llakiyari sonqo
waqayari ñawi llakiyari sonqo

chaymana khuyana khuyasqayki raiku
chaymana waylluna wayllusqayki raiku

intipas killpas chinkaykuskañataq
intipas killpas chinkaykuskañataq

shainacha noqapas chinkaykuruchkasaq
shainacha noqapas chinkaykuruchkasaq


Canto tradicional (Fiesta Sequia)
Lugar Ayacucho

Yawriwirillay yakullay cristalinaschas kaschkanki
yawriwirillay yakullay cristalinaschas kaschkanki

chaupi barrio noqapas chuyay chuyata sirvikullaskani
chaupi barrio noqapas chuyay chuyata sirvikullaskani

(?) orqo yakullay chuya chuyacha kasqanki
yawriwirillay yakullay cristalinaschas kaschkanki

chaupi barrio noqapas chuya chuyata sirvikullaskani
chaupi barrio noqapas chuya chuyata sirvikullaskani


chaupi barriollay (?) maypitaq nispataq nichkanki
chaupi barriollay (?) pitaq nispataq nichkanki

muyuririspa qaqawaway killincha wamancha kachkani
muyuririspa qaqawaway killincha wamancha kachkani

                   (bis)

compadre khuyay comadre chutaspa chutaykullaw
hermano khuyay hermano aisaspa aysaykullaw

chaupi (?) plazama kaqmanta comun servinayta
chaupi (?) plazama kaqmanta comun servinayta

arpa violinchallay hakuña tusuriysimuway
arpa violinchallay hakuña tusuriysimuway

manas yanaypas  kañanchu
manas tayta mamay kanchu
manas yanaypas  kañanchu
manas tayta mamay kanchu


arpa violinchallay hakuña tusuriysimuway
arpa violinchallay hakuña tusuriysimuway

manas yanaypas  kañanchu
nitaqsi tayta mamay kanchu


Carnaval de Apurímac, interpretado por Maritza Rodríguez

Hakuchi purirakamusun siwsachay
Hakuchi purirakamusun siwsachay

Mamayki puñusanakama siwsachay
Taytayki puñusanakama siwsachay

Mamayki rikcharamuqtinqa siwsachay
Taytayki rikcharamuqtinqa siwsachay

Qantaq panachay niwanki siwsachay
Noqataq turachay nisayki siwsachay

Munankichu willanayta maymantachu kani chayta
Munankichu willanayta maymantachu kani chayta

Calvario orqo qepamanta
Qoyllurki llqtamayta

Calvario orqo qepamanta
Qoyllurki llaqtamanta

Mamanqa munawashataq
Taytanqa munawashataq

Kikin kinsa kiru mana munawanchu
Kikin kinsa kiru mana munawanchu



Canción tradicional del sur peruano

Vicuñapas tarucapas trupantinmi purikushan
vicuñapas tarucapas trupantinmi purikushan

Shaynama noqa purishani llaqtamasiywan tupaykuspa
shaynama noqa purishani wasiymasiywan tupaykuspa

Rata rata arwi arwi rataytachus munawanki
rata rata arwi arwi arwiytachus munawanki

Rataspaqa rataykuway solterachallaña kallashaqtiy
rataspaqa rataykuway warmachallaña kallashaqtiy


Canción tradicional "FIESTA DEL AGUA"

Qaqa kuchupi sirena
yaku patapi sirena

Imallamanta waqanki
aykhallamanta llakinki

Noqas isusi waqayman
noqa isusi llakiyman 

karu llaqtapi kakuspay
mana mamaywan tinkuspay

Ichuschay wayllaschay espiguillaschallay
ichuschay wayllaschay espiguillaschallay





Toril de Apurimac en quechua

Mallmanyalla orqotaqa pacha phuyo pakayushan
Sillanqellay orqotaqa aqarapi lastaykushan

Cerro Mallmanya esta tapando la nube
Cerro Sellanqe esta tapando la ventisca

Chay pacha phuyo pakaqtin manapuniña rikhurin
Chay aqarapi  lastaqtin manapuniña rikhurin

Ya no puedo verte por que la nube te esta tapando
Ya no puedo verte por que la ventisca  te esta tapando


Kunkayta uyarispa manaña puñuniñachu
Rastuykita qatispaymi tuta punchay maskashayki

Al escuchar tu vos  ya no puedo dormir
Sigo tus huellas de día y de noche
 
Pachamamata tapuni may ladopi kanki chayta
Apukunata tapuni may ladomansi rishanki

Pregunto a la pachamama en donde estas
Pregunto  a los dioses que lado estas yendo

Pachamamaqa niwasqa yllakunawan pagawan
Apukunaqa niwasqa alcansuwanraq fukuway

La pachamama me responde, págame con yllas
Los dioses  me responde, realiza ritual

Chay illakuna pagaspa sut'illanta willaykuway
Chay alcansuwan fukuspa sut'illanta willaykuway

Realizando esa ofrenda avísame la verdad
Realizando ese ritual avísame la verdad

Pukuy puku, fuña fuña, yawar mayu sawqa sawqa
Kuli kuli liwli liwli purun tika suyu surpo

Ave ave,  flor flor, rio de sangre, flor flor
Ave ave, ave ave, flor de terreno eriazo

Amaraqlla awqewaychu dueñollaykis noqa kani 
Amaraqlla ayqewaychu michiqllaykis noqa kani

Soy tu dueño no huyas 
Soy tu pastor no me esquives

Tumpallata sayayuspa qawayuway reqchiyuway
Tumpallata sayayuspa qawayuway reqchiyuway

Espera un poco, mirame conoceme
Espera un poco, mirame conoceme

Oqopatallay pampapi kachitaraq llaqwaskani
Wisqakuchollay pampa kachitaraq llaqwaskani

Waqtankankachay kispan kankachay
Waqtankankachay kispan kankachay

Mainiq orqopi t'aqmiyusayki
Mainiq orqopi t'aqmiyusayki

Kuska tutallay trago kankacha
Wallpa waqaylla aqha qoñicha

Qanwan kuskachus illarisunchis
Qanwan kuskachus paqarisunchis

Palabras usadas
  • Pukuy puku /  ave de puna (Prilorelys resplendens)
  • Fuña fuña /flor de las alturas
  • Surpo / flor que crece en las alturas
  • Ylla / se usa en rituales,  cierto tipo de piedras que se considera vivo de manera simbólica



Canciones infantiles en quechua letra


Chiwchichakuna ninku
chiwchichakuna ninku,
"pio, pio, pio nispa"
yarqaywan kaspa
chiriwaan kaspa

wallpa maskan
sarata chaymanta trigota
mikhuyta qun
p'istuyninta mañaykun

iskay rapran ukuchapi
k'uytuykachanku
paqarintin punchawkama
chiwchichakuna puñunku.




Huk ñuñusapa wakay kanmi
manan mayqin wakach
ñuñunta quwan
llapan qanchis punchawpaq
tolon, tolon 
tolon, tolon

huk esquilata rantipuni
wakay munaykun  
purín waylla patapi
sipin chuspikunata chupanwan
tolon, tolon 
tolon, tolon

 
Pachamanta ruwasqa t'eqe
ancha sumaq  cartonmanta 
uyachanta mayllakun 
yakuwan jabonwan

Paskakun chukchanta 
tullu ñachqawan 
chutaspa ñacchakun 
mana waqanchu.

Pachamanta ruwasqa t'eqe makiykita quway 
sinchi qapiywan
reqchisqayki kayta munani 
pachamanta ruwasqa t'eqe

Letra de Tankar kiskacha


Tankar kiskacha rurusapacha
Tankar kiskacha rurusapacha

Yanachayuqtachu tariwaranki
Yanachayuqtachu tariwaranki

Yanayuqtaña tariwaspapas
Suqoyki ukhupi chinkachikuwaq 

Habas tikacha yana yuraqcha
Habas tikacha yana yuraqcha

Chaychus mana noqa yanayuq kayma
Chaychus mana noqa yanayuq kayma

Yanachallayqa urpichallayqa
Yanachallayqa urpichallayqa

Uchuychamanta munaskusqaysi
Uchuychamanta uywakusqaysi

Akuchi purirakamusun
Akuchi pasiaramusunchis

Mamayki puñushanankama
Taytayki puñushanankama



Munasqay urpi (romántica)
Interpretado por Condemayta de Acomayo
Departamento Cusco



Maytan purishanki munakusqay urpi
maytan pawashanki wayllukusqay urpi

manachu noqari yanayki karani
chiripi wayrapi waqaq masichayki


maytan purishanki munakusqay urpi
maytan pawashanki wayllukusqay urpi

manachu noqari yanayki karani
chiripi wayrapi  llakiqmasichayki

ripukunayñan kasharan
pasakunayñan kasharan

ichari ripuymanpaschu
ichari pasaymanpaschu

Traducción

Donde estarás caminando paloma querida
donde estarás volando paloma querida

no fui tu novio/a
quien lloraba contigo en temporadas de frío y viento

caricias delicias todo a terminado
recuerdos pesares es lo que nos queda

todo a terminado por tu culpa ingrato
tu los a malogrado nuestro juramento


donde estarás caminando paloma querida
donde estarás volando paloma querida

no fui tu novio/a
quien lloraba contigo en temporadas de frío y viento

ya me voy a ir
ya me voy a ir

tal ves deba irme
tal ves deba irme


Sonqollay imananmi (que te pasa corazón/romántica)
Interpretada por el conjunto musical Condemayta de Acomayo
Departamento Cusco


Tayta mamaykichu kamachimusunki
mama taytaykichu kamachimusunki

qawaya runaq wawanta waqachimuy nispa
pawaya runaq churinta llakichimuy nispa

Tayta mamaykiña kamachimuqtimpa
mama taytakiña kamachimuqtimpa

amaya wakchamasiyqa waqachuncho niway
amaya pobremasiyqa llakichuncho niway

waqayari negro llakiyari zambo
waqayari negro llakiyari zambo

pilla runaq wawanta munakuy nisunki
pilla runaq churinta wayllukuy nisunki

cascarillaschay maskarilaway
cascarillaschay maskarilaway

kay runaq wasinta maskarillaway
kay runaq llaqtanpi maskarillaway

manaña manaña tarillawaspaqa
manaña manaña tarallawaspaqa

waqachisqaycha ripun niwanki
llakichisqaycha pasan niwanki

Traducido

Tus padres te mandaron
tus madres te mandaron

ve hacer llorar las hijas de la gente
ve hacer llorar las hijas de la gente

si tus padres te mandaron
si tus madres  te mandaron

no deberías permitir que el podre llore
no deberías permitir que el podre este triste

Llora pues negro
llora pues zambo

quien te dijo que quieras hija de la gente
quien te dijo que  quieras hija de la gente

cascarita búscame
cascarita encuéntrame

en la casa de la gente búscame
en la casa de la gente encuéntrame

Si no me encuentras
si no me encuentras

como lo hacia llorar por eso se fue
como lo hacia sufrir por eso se fue


Eucaliptucha canción de dominio popular
Letra de Eucaliptucha


Eucaliptuchay eucaliptuchay
Eucaliptuchay eucaliptuchay

Primero amorchaymanri igualawaqchus kara
Primero amorchaymanri igualawaqchus kara

Igualawaqña kara comparawaqña kara
Igualawaqña kara comparawaqña kara

Mikhunan platuchapiri mikhuyta yachawaqsu
Puñusqan camachapiri puñuyta wachaqwaqsu

Eucaliptuchay eucaliptuchay
Eucaliptuchay eucaliptuchay

Primero amorchaymanri igualawaqchus kara
Primero amorchaymanri igualawaqchus kara

Hay gustuchay gustuchay manas mamaypa gustuncho
Noqa gustoysi primero piwan maywan kakunaypaq
Piwan maywan kakunaypaq

Hay gustuchay gustuchay manas mamaypa gustuncho
Noqa gustoysi primero piwan maywan kakunaypaq
Piwan maywan kakunaypaq


Mana mamayoq - Conjunto Santa Bárbara de Sicuani


cusco





miércoles, 14 de abril de 2021

20 frutas en quechua 🍎🍌🥭🍍

Lista de fruta autóctonas con sus nombres en quechua, todas estas frutas que le presento crece en la sierra peruana, probablemente no veas en el mercado, pero si exploras el campo vas a encontrar estas frutas. Aun falta muchas otras plantas de otras regiones del país, que también son autóctonos, de a poco recopilaremos y publicaremos por este medio

Fruta
Ruru

Fruta fresca
Llanlla ruru

Fruta dulce
Miski ruru

Fruta madura
Poqosqa ruru
 
Fruta inmadura
k'uku ruru

Fruto de la manzana
Manzanapa rurun

Fruto del durazno
Durasnupa rurun


fruta
1 Sanky




fruta

2 Ukucha chupa




fruta
3 Machamacha




fruta
4 Chimpu chimpu




fruta

5 Opa manzana, kaputo



fruta

6 Toro toro



fruta


7 Oqoylumpa



fruta

8 Aguaymanto




fruta

9 Tuna




fruta

10 Tintin



fruta
11 Tankar





fruta

12 Siraka




fruta

13 Waraqo




fruta

14 Maqachu




fruta

15 Chirimoya





fruta

16 Mullaka





fruta

17 Molle




fruta

18 Añapanco poqonqa





fruta


19 Qaqawayo




20  Raki raki

21 Qalaywili


Frutas comunes que se encuentran en el mercado local, en algunas frutas los nombres fueron quechuisados, pero las gran mayoría de frutas se escribe y pronuncia del mismo modo que en el castellano. 
  • Manzana- manzana
  • Durazno - durazno
  • Plátano -  plátano
  • Uva - uva
  • Sandia - sandia
  • Membrillo - membrillo

Lista verduras en quechua
  • Muña, usado como hierba aromática en comidas
  • Paiq'o, hierba aromática
  • Chikchipa, hierba aromática
  • Anis (silvestre), verdura aromática
  • Lima lima, verdura aromática}
  • Chinchu, verdura usado en la Pachamanka
  • Yuyu, verdura de la sierra peruana
  • Berros, planta acuática usado en platos típicos de la sierra peruana
  • Ataq'o, verdura silvestre
  • Morqhutu, hongo para preparar comida ancestral
  • Qocha yuyo, verdura disecada
  • Cochuro, planta acuática


Aves en quechua

ave



Pajarillo  
Pichiw, pichinkucha

Pájaro  
Pesqo

Trinar
Pichiwyay. 




Nombre de aves en quechua

En la siguiente lista se encuentra el nombre en quechua y su nombre científico, algunas aves son sagradas en la cosmovisión andina y otras aves tienen nombre propio  por que se les considera importantes.


Pato crestón 
Qanqana, cocha waswa

Pato barcino  
Waswa, punapato

Pato rana 
P’aqpaqa, cocha waswa

Oressochen melanopterus 
Huallata 

Zambullidor pimpollo  
Uyumpula, mayu sulla

Zambullidor plateado  
Chullumpi

Flamenco   
Pariwana, parihuana



Cormorán neotropical  
Qjuchi-qjuchi (cushuri), callhua 

Huaco común  
Mayusonso, wajwa, huajhua

Garcita bueyera  
Ccilwa

Ibis de la puna  
Yanawiko, maraq-maraq, qaqe

Rascón plomizo  
Weskocho

Polla de agua común  
Tiqui, tiki 

Avefría andina  
Leuleqa, leq’leqe, leqecho, leqleqa, liclish

Gaviota andina  
K’ellwa, kellwa, k’ellhua, qellwa

Falcónida
Anka

Roenemia pennata d'orbini
Suri, suri phuru


Buitre
Anka, suwaq'ara

Pájaro carpintero  
Akajllo, akachu Hak'achu, hak'akllu

Cernícalo-falco epaverius  peruvianus 
K'illichu, k'illinchu

Cóndor (vultur gryphus linneo)
Kuntur ,condor

Garza (egretta alba linneo). 
Waq'ar

Guacamayo    
Wakamayu

Halcón   
Waman, anka. 

Jilguero
Ch'ayña. 

Lechuza    
Ch'oseq. Ch'usij, ch'usiqa

Lorito  (bolborhynochus sp)
Phiwichu, piwichu, piriku. 

Loro–ra.     (aratiga mitrata osch) 
K'alla

Mochuelo     
Paqpaka

Paloma
Urpi

Pepitero
P'iskaka.
 
Perdiz
P'isaq, p'isaqa, lluthu.

Picaflor Picaflor
Siwar q'ente.
 
Ruiseñor   (troglodytes aedon audax tsch). 
Ch'eqollo Pe.aya: cheqollo. Pe.jun: almispishin. Ec: chikullo

Torcaza   (zenaida asitático meloda tach.) 
Kukuli

Tordo (turdus chiguanco lafr)
Chiwaku, chuchiku. Pe.jun: chiwillu.

Tórtola
Kullku. 

Trile   (sicalis uropygialis lafrenaye d' orbigny). 
Q'ello pesqo, q'ellunchu

Buho   (buho virginianus gmelin). 
Tuku, huku. Arg: huk 

Merganetta armata turneri 
Mayu waswa,

Puna ibis 
Yanawiko, maraq-maraq, qaqe 

Buteo polyosoma polyosoma 
Huamancha, wamancha, huaman

Phalcoboenus megalopterus 
Aqchi, qorisenqa (“nariz dorada”), alq’amary

Gallinago andina 
Machu caballu, ketechu

Attagis gayi simonsi 
Kullekulle

Patagioenas maculosa albipennis 
Qoqotoa, kukuly

Crotophaga ani olec, 
Qhoe qhoe

Tyto alba contempta 
Ch’oseq, ch’usec

Bubo virginianus magellanicus 
Tuko, tujo, tuku, huaco

Megascops koepckeae 
Kiuquicha, paspaca

Caprimulgus longirostris atripunctatus 
Sak’anqa, almapishinco, qejqe, pili pili
 
Streptoprocne zonaris subtropicalis 
Lasirwana, sirhuana, jallua jallua, hatu wayanaqo

Lesbia victoriae berlepschi 
Chupasapa-q’ente (“cola larga”)

Aglaeactis castelnaudii castelnaudii 
Puna q’ente

Nystalus chacuru uncirostris 
Chacaruway, chacaraway, chacaruac

Pharomachrus auriceps auriceps 
Pakawi, wakawi

Cinclodes albiventris 
Q’echali, cacha

Cinclodes atacamensis atacamensis 
Q’echali

Asthenes ottonis 
Ch’icu-ch’icu

Anairetes flavirostris cuzcoensis 
Ch’uchunka, charapacatu

Agriornis montanus insolens 
Waycho, huacho, waychao

Myiotheretes striaticollis striaticollis 
Waycho, llama khaty

Rupicola peruvianus saturatus 
Tunky

Ampelion rubrocristatus 
Qarkaka, qharqaqa, qarkatu

Pygochelidon cyanoleuca cyanoleuca 
Qhallwa, qhallhua

Turdus fuscater ockendeni 
Yana chiwako, hatun chihuaco, huayco chiwuaqu

Turdus chiguanco conradi 
Chiwako, chihuako, yukis

Thraupis bonariensis darwinii utallaqe, 
Utachu, ota ota, ch’eqwi

Diglossa brunneiventris brunneiventris 
Manka llunku

Zonotrichia capensis pulacayensis pichisanca, 
Pichinco, pichincho, pichiranca

Phrygilus fruticeti peruvianus 
Trigo qhawa

Sporophila luctuosa chochkllu pocochi, 
Sara pocochi, tilluti

Pheucticus aureoventris terminalis 
Tuya, tuyapy





























 

lunes, 12 de abril de 2021

Nombre en quechua

nombre
Palabra nombre en quechua se escribe suti:

  • Nombre / suti
  • Mi nombre / noqapa sutiy
  • ¿Cuál es tu nombre? / ¿imataq sutiyki?
  • ¿Tu nombre? / ¿qampa sutiyki?


  • Noqapa sutiy /mi nombre
  • Qampa sutiyki /tú nombre
  • Paypa sutin /él, ella su nombre
  • Noqanchispa sutinchis /nuestro nombre 
  • Noqaykupa sutiyku /nuestro nombre 
  • Qamkunapa sutiykichis /ustedes su nombre
  • Paykunapa sutinku /ellos, ellas su nombre

Diminutivo
 Suticha

Afectivo
 Sutilla

Posesivo
 Sutiy
 Sutiyki
 Sutin
 Sutinchis
 Sutiyku
 Sutiykichis
 Sutinku
 Sutiyuq

Plural
Sutikuna


De caso
 Sutikama
 Sutiman
 Sutimanta
 Sutintin
 Sutipa
 Sutipaq
 Sutipi
 Sutipura
 Sutirayku
 Sutita

Limitativo
 Sutilla

Compania
 Sutipiwan
 Sutiwan

Difinitivo
 Sutipuni

Temporal
 Sutiraq
 Sutiña

Relacion
 Sutipas

Contrastivo
 Sutitaq

Enfa/interrog
 Suticha
 Sutichu
 Sutim/mi
 Sutiqa
 Sutis /si

Corroborativo
 Sutia
 Sutiiki
 Sutiya



Nombre de plantas en quechua
Nombre de pueblos en quechua
Nombre de sitios en quechua (toponimias)
Nombre en quechua para empresas




viernes, 9 de abril de 2021

Aquí en quechua

aqui
Aquí se traduce en kaypi:

Aquí
Kaypi

Aquí estoy
Kaypi kashani

Aquí esta
Kayqa o kaypi kashan

Ven aquí
Hamuy kayma

Fuera de aquí
Lluqsiy kaymanta

Estoy aquí
Kaypi cashani

Noqa kaypi waqani / yo lloro aquí
Qam kaypi waqanki / tú lloras aquí
Pay kaypi waqan / él, ella llora aquí
Noqanchis kaypi waqanchis / nosotros lloramos aquí
Noqayku kaypi waqanyku / nosotros lloramos aquí
Qamkuna kaypi waqanykichis / ustedes lloran aquí
Paykuna kaypi waqanku / ellos, ellas lloran aquí

El modo obligativo en presente
Kaypi waqanay kashan 'tengo que llorar aquí
Kaypi waqanayki kashan 'tienes que llorar aquí
Kaypi waqanan kashan 'tiene que llorar aquí
Kaypi waqananchis kashan 'tenemos que llorar aquí (todos nosotros)
Kaypi waqanayku kashan 'tenemos que llorar aquí (nosotros y no tú)
Kaypi waqanaykichis kashan 'tienen que llorar aquí ustedes
Kaypi waqananku kashan 'tienen que llorar aquí

El modo obligativo en pasado
Kaypi waqanay karqan 'tenía que llorar aquí
Kaypi waqanayki karqan 'tenías que llorar aquí
Kaypi waqanan karqan 'tenía que llorar aquí
Kaypi waqananchis karqan 'teníamos que llorar aquí (todos nosotros)
Kaypi waqanayku karqan 'teníamos que llorar aquí (nosotros y no tú)
Kaypi waqanaykichis karqan 'tenían que llorar aquí ustedes
Kaypi waqananku karqan 'tenían que llorar aquí

El modo obligativo en futuro
Kaypi waqanay kanqa 'tendré que llorar aquí
Kaypi waqanayki kanqa 'tendrás que llorar aquí
Kaypi waqanan kanqa 'tendrá que llorar aquí
Kaypi waqananchis kanqa 'tendremos que llorar aquí (todos nosotros)
Kaypi waqanayku kanqa 'tendremos que llorar aquí (nosotros y no tú)
Kaypi waqanaykichis kanqa 'tendrán que llorar aquí ustedes
Kaypi waqananku kanqa 'tendrán que llorar aquí

Camino en quechua

 

camino

Camino se traduce en ñan:

Ñanniy       mi camino
Ñanniyki       tu camino
Ñannin       su camino
Ñanninchis       nuestra camino
Ñanniyku       nuestra camino
Ñanniykichis      vuestra camino
Ñanninku      sus caminos
Camino    ñan
Ñan 'camino'
Ñancha 'caminito'
Ñanchayki 'tu caminito'
Ñanchaykichis 'su caminito (de ustedes)'
Ñanchaykichiskuna 'sus caminitos (de ustedes)'
Ñanchaykichiskunamanta 'desde sus caminitos (de ustedes)'
Caminar    puriy
Camino de luz    akchiq ñan
Nuevo camino     musoq ñan
Mi papá se fue por el camino    taytay ñanta ripun
El camino  hermoso     sumaq ñan
El camino pedregoso     ñan rumillaña
Camino estrecho     kikllo ñan, kitku ñan
Camino al cielo    hanaqpachama ñan
Camino al pueblo     llaqtama ñan
Yo camino       noqa purini

El modo obligativo en presente
Ñanta purinay kashan "tengo que caminar por el camino
Ñanta purinayki kashan "tienes que caminar por el camino
Ñanta purinan kashan "tiene que caminar por el camino
Ñanta purinanchis kashan "tenemos que caminar por el camino
Ñanta purinayku kashan "tenemos que caminar por el camino 
Ñanta purinaykichis kashan "tienen que caminar por el camino ustedes
Ñanta purinanku kashan "tienen que caminar por el camino

El modo obligativo en pasado
Ñanta purinay karqan "tenía que caminar por el camino
Ñanta purinayki karqan "tenías que caminar por el camino
Ñanta purinan karqan "tenía que caminar por el camino
Ñanta purinanchis karqan "teníamos que caminar por el camino 
Ñanta purinayku karqan "teníamos que caminar por el camino 
Ñanta purinaykichis karqan "tenían que caminar por el camino ustedes
Ñanta purinanku karqan "tenían que caminar por el camino

El modo obligativo en futuro
Ñanta purinay kanqa "tendré que caminar por el camino
Ñanta purinayki kanqa "tendrás que caminar por el camino
Ñanta purinan kanqa "tendrá que caminar por el camino
Ñanta purinanchis kanqa "tendremos que caminar por el camino 
Ñanta purinayku kanqa "tendremos que caminar por el camino 
Ñanta purinaykichis kanqa "tendrán que caminar por el camino ustedes
Ñanta purinanku kanqa "tendrán que caminar por el camino



martes, 6 de abril de 2021

Oro en quechua

oro

Oro   q'ori
Oro  verde   q'omer q'ori 
Corazón de oro   q'ori sonqo
Flor de oro   q'or tika
Grano de oro   q'ori muru
Sol de oro   q'ori inti
Rio de oro   q'ori mayu
Luna de oro   q'ori killa
Pepa de oro   q'ori ruru
Q'oriy         mi oro
Q'oriyki         tu oro
Q'orin         su oro
Q'orinchis         nuestro oro
Q'orinku         nuestro oro
Q'oriykichis         vuestro oro
Q'orinku         su oro de (ella) 

Qorihina, como el oro 
Qorita apay, lleva el oro 
Qoriman, a tu oro 
Qorimanta, del oro 
Qoripa, del oro 
Qoripi, en el  oro 
Qoripura, entre  oros
Qoripuni, siempre el oro 
Qoriri, comienzo de oro 
Qorikuna, los oros
Qorichu, del oro ?
Qorisapa, muchos oros 
Qorikama, hasta el oro 
Qorirayku, por el oro 
Qoriwan, con mi oro 
Qorilla, oro  nomas
Qoriraq, oro  todavía
Qoriyuq, el que tiene oro 
Qorimá, 
Qorità, 
Qoriyà, 
Qoriniray, convertirse oro 
Qorinaq,  para el oro 
Qorintin, con su oro 
Qoripaq, para tu oro 
Qoriyuqmi, tiene oro 
Qorillapuni, siempre el oro 


El modo obligativo en presente
Q'orita apanay kashan 'tengo que llevar oro
Q'orita apanayki kashan 'tienes que llevar oro
Q'orita apanan kashan 'tiene que llevar oro
Q'orita apananchis kashan 'tenemos que llevar oro (todos nosotros)
Q'orita apanayku kashan 'tenemos que llevar oro (nosotros y no tú)
Q'orita apanaykichis kashan 'tienen que llevar oro ustedes
Q'orita apananku kashan 'tienen que llevar oro

El modo obligativo en pasado
Q'orita apanay karqan 'tenía que llevar oro
Q'orita apanayki karqan 'tenías que llevar oro
Q'orita apanan karqan 'tenía que llevar oro
Q'orita apananchis karqan 'teníamos que llevar oro (todos nosotros)
Q'orita apanayku karqan 'teníamos que llevar oro (nosotros y no tú)
Q'orita apanaykichis karqan 'tenían que llevar oro ustedes
Q'orita apananku karqan 'tenían que llevar oro

El modo obligativo en futuro
Q'orita apanay kanqa 'tendré que llevar oro
Q'orita apanayki kanqa 'tendrás que llevar oro
Q'orita apanan kanqa 'tendrá que llevar oro
Q'orita apananchis kanqa 'tendremos que llevar oro (todos nosotros)
Q'orita apanayku kanqa 'tendremos que llevar oro (nosotros y no tú)
Q'orita apanaykichis kanqa 'tendrán que llevar oro ustedes
Q'orita apananku kanqa 'tendrán que llevar oro

Colibrí en quechua

 
colibri

Colibrí  'q'ente'
Colibrí dorado    'q'ente qorichasqa'
El colibrí se alimenta del néctar   'q'ente suqon miskita'
El colibrí es pequeño   'q'ente uchuychalla'
Q'entey    ' mi colibrí'
Q'enteyki    ' tu colibrí'
Q'enten    ' su colibrí'
Q'entenchis    ' nuestro colibrí'
Q'ente   'picaflor'
Q'entecha   'picaflorcito'
Q'entechayki   'tu picaflorcito'
Q'entechaykichis   'su picaflorcito (de ustedes)'
Q'entechaykichiskuna   'sus picaflorcitos (de ustedes)'
Q'entechaykichiskunamanta   'desde sus picaflorcitos (de ustedes)'
Q'entenku    ' nuestro colibrí'
Q'enteykichis    ' vuestro colibrí'
Q'entenku    ' su colibrí de (ella) '

Presente flexivo 
Phawani q'entehina '  yo vuelo   como el colibrí 
Phawanki q'entehina ' tú vuelas  como el colibrí
Phawan q'entehina ' Él o ella vuela  como el colibrí
Phawanchis q'entehina ' nosotros  volamos  como el colibrí
Phawayku q'entehina 'nosotros volamos  como el colibrí
Phawankichis q'entehina ' Ustedes vuelan  como el colibrí
Phawanku q'entehina ' Ellos, ellas vuelan  como el colibrí

Q'entehina, como el colibrí 
Q'enteta apay, lleva el colibrí 
Q'enteman, a tu colibrí 
Q'entemanta, del colibrí 
Q'entepa, del colibrí 
Q'entepi, en el  colibrí 
Q'entepura, entre  colibrís
Q'entepuni, siempre el colibrí 
Q'enteri, comienzo de colibrí 
Q'entekuna, los colibrís
Q'entechu, del colibrí ?
Q'entecha, picaflorcito
Q'entesapa, muchos colibrís 
Q'entekama, hasta el colibrí 
Q'enterayku, por el colibrí 
Q'entewan, con mi colibrí 
Q'entella, colibrí  nomas
Q'enteraq, colibrí  todavía
Q'enteyuq, el que tiene colibrí 
Q'entemá, 
Q'entetà, 
Q'enteyà, 
Q'enteniray, convertirse colibrí 
Q'entenaq,  para el colibrí 
Q'ententin, con su colibrí 
Q'entepaq, para tu colibrí 
Q'enteyuqmi, tiene colibrí 
Q'entellapuni, siempre el colibrí 


Laguna en quechua

 

laguna

Laguna
Qocha

Hermosa laguna
Sumaq qocha

Laguna grande
Hatun qocha

Laguna pequeña
Uchuy Qocha

Laguna negra
Yana qocha

Orilla de la laguna
Qochapa patan

Piedra en la laguna
Qochapi rumi

Nombre lagunas en quechua

  1. Huascaqocha; laguna larga
  2. Yanaqocha - laguna negra
  3. Suyt'u qocha - laguna larga
  4. Uchuyqocha - laguna pequeña
  5. Nanraqocha - laguna de piedras

Qochahina 'como la laguna
Qochata apay 'lleva la laguna
Qochaman 'a tu laguna
Qochamanta 'de la laguna
Qochapa 'de la laguna
Qochapi 'en la  laguna
Qochapura 'entre  lagunas
Qochapuni 'siempre la laguna
Qochakuna 'las lagunas
Qochachu 'de la laguna?
Qochacha 'lagunita
Qochasapa 'mucho laguna
Qochakama 'hasta la laguna
Qocharayku 'por la laguna
Qochawan 'con mi laguna
Qochalla 'laguna nomas
Qocharaq 'laguna todavía
Qochayuq 'la que tiene laguna
Qochamá '
Qochatà '
Qochayà '
Qochaniray 'convertirse laguna
Qochanaq '
Qochantin 'con su laguna
Qochapaq 'para tu laguna
Qochayuqmi 'tiene laguna
Qochallapuni 'siempre la laguna

Presente flexivo 
Takini qochapi '  yo canto  en la laguna 
Takinki qochapi ' tú cantas en la laguna
Takin qochapi ' Él o ella canta en la laguna
Takinchis qochapi ' nosotros  cantamos en la laguna
Takiyku qochapi 'nosotros  cantamos en la laguna
Takinkichis qochapi ' Ustedes cantan en la laguna
Takinku qochapi ' Ellos, ellas cantan en la laguna

sábado, 3 de abril de 2021

Fuego en quechua

fuego

Fuego se traduce en nina en el idioma quechua

Encender el fuego
Ninata ratachiy

Dios del fuego
Ninapa diosnin

Corazón de fuego
Nina sonqo
  • Ninay / mi fuego
  • Ninayki / tu fuego
  • Ninan / su fuego
  • Ninanchis / nuestro fuego
  • Ninanku / nuestro fuego
  • Ninaykichis / vuestro fuego
  • Ninanku / su fuego de (ella) 


Ninata hap'ichiynay kashan / tengo que prender fuego
Ninata hap'ichiynayki kashan / tienes que prender fuego
Ninata hap'ichiynan kashan / tiene que prender fuego
Ninata hap'ichiynanchis kashan / tenemos que prender fuego (todos nosotros)
Ninata hap'ichiynayku kashan / tenemos que prender fuego (nosotros y no tú)
Ninata hap'ichiynaykichis kashan / tienen que prender fuego ustedes
Ninata hap'ichiynanku kashan / tienen que prender fuego

Ninata hap'ichiynay karqan / tenía que prender fuego
Ninata hap'ichiynayki karqan / tenías que prender fuego
Ninata hap'ichiynan karqan / tenía que prender fuego
Ninata hap'ichiynanchis karqan / teníamos que prender fuego (todos nosotros)
Ninata hap'ichiynayku karqan / teníamos que prender fuego (nosotros y no tú)
Ninata hap'ichiynaykichis karqan / tenían que prender fuego ustedes
Ninata hap'ichiynanku karqan / tenían que prender fuego

Ninata hap'ichiynay kanqa / tendré que prender fuego
Ninata hap'ichiynayki kanqa / tendrás que prender fuego
Ninata hap'ichiynan kanqa / tendrá que prender fuego
Ninata hap'ichiynanchis kanqa / tendremos que prender fuego (todos nosotros)
Ninata hap'ichiynayku kanqa / tendremos que prender fuego (nosotros y no tú)
Ninata hap'ichiynaykichis kanqa / tendrán que prender fuego ustedes
Ninata hap'ichiynanku kanqa / tendrán que prender fuego


Ninahina 'como el fuego
Ninata apay 'lleva el fuego
Ninaman 'a tu fuego
Ninamanta 'del fuego
Ninapa 'del fuego
Ninapi 'en el  fuego
Ninapura 'entre  fuegos
Ninapuni 'siempre el fuego
Ninari 'comienzo de fuego
Ninakuna 'las fuegos
Ninachu 'del fuego?
Ninacha 'fueguito
Ninasapa 'mucho fuego
Ninakama 'hasta el fuego
Ninarayku 'por el fuego
Ninawan 'con mi fuego
Ninalla 'fuego nomas
Ninaraq 'fuego todavía
Ninayuq 'el que tiene fuego
Ninamá '
Ninatà '
Ninayà '
Ninaniray 'convertirse fuego
Ninanaq '
Ninantin 'con su fuego
Ninapaq 'para tu fuego
Ninayuqmi 'tiene fuego
Ninallapuni 'siempre el fuego

viernes, 2 de abril de 2021

Hermoso y hermosa en quechua

hermosa
Hermoso se traduce en sumaq:

Hermosura
sumaq kay

Hermosa
Sumaq

Eres una hermosa niña
Sumaq warmi warma

Tierra hermosa
Sumaq allpa

Te amo hermosa
Khuyayki sumaqcha

Princesa hermosa
Sumaq ñust'a

Piedra hermosa
Sumaq rumi

Alma hermosa
Sumaq nuna

Mujer hermosa
Sumaq warmi

Flor hermosa
Sumaq t'ika

Hermosa luna
Sumaq killa

Hermosa canción
Sumaq taki

Hermosa ciudad
Sumaq llaqta

Hermosa niña
Sumaq warmi warma

Eres muy hermosa
Sumaqmi kanki

Que hermosa eres
Ima sumaq kanki

Sumaqrniy / mi hermosura
Sumaqrniyki / tu hermosura
Sumaqrnin  / su hermosura
Sumaqrninchis / nuestra hermosura
Sumaqrniyku  / nuestra hermosura
Sumaqrniykichis / vuestra hermosura
Sumaqrninku / sus hermosuras


El modo obligativo en presente
Sumaq wayqota qhawanay kashan 'tengo que llorar
Sumaq wayqota qhawanayki kashan 'tienes que llorar
Sumaq wayqota qhawanan kashan 'tiene que llorar
Sumaq wayqota qhawananchis kashan 'tenemos que llorar (todos nosotros)
Sumaq wayqota qhawanayku kashan 'tenemos que llorar (nosotros y no tú)
Sumaq wayqota qhawanaykichis kashan 'tienen que llorar ustedes
Sumaq wayqota qhawananku kashan 'tienen que llorar

El modo obligativo en pasado
Sumaq wayqota qhawanay karqan 'tenía que llorar
Sumaq wayqota qhawanayki karqan 'tenías que llorar
Sumaq wayqota qhawanan karqan 'tenía que llorar
Sumaq wayqota qhawananchis karqan 'teníamos que llorar (todos nosotros)
Sumaq wayqota qhawanayku karqan 'teníamos que llorar (nosotros y no tú)
Sumaq wayqota qhawanaykichis karqan 'tenían que llorar ustedes
Sumaq wayqota qhawananku karqan 'tenían que llorar

El modo obligativo en futuro
Sumaq wayqota qhawanay kanqa 'tendré que llorar
Sumaq wayqota qhawanayki kanqa 'tendrás que llorar
Sumaq wayqota qhawanan kanqa 'tendrá que llorar
Sumaq wayqota qhawananchis kanqa 'tendremos que llorar (todos nosotros)
Sumaq wayqota qhawanayku kanqa 'tendremos que llorar (nosotros y no tú)
Sumaq wayqota qhawanaykichis kanqa 'tendrán que llorar ustedes
Sumaq wayqota qhawananku kanqa 'tendrán que llorar

jueves, 1 de abril de 2021

Madera en quechua 🪓

Para referirse a la madera y tronco en quechua es k'ullu, kurko. Cuando se quiere nombrar a los palos de mediano diámetro tipo listones en quechua se dice kurko y a los palos delgados se denomina chaqlla. 
Madera podrida
Ismo k'ullu

Madera grande
Hatun k'ullu

Madera de aliso
Lambras k'ulu

K'ulluhina 'como la madera
K'ulluta apay 'lleva la madera
K'ulluman 'a tu madera
K'ullumanta 'dla madera
K'ullupa 'dla madera
K'ullupi 'en la  madera
K'ullupura 'entre  maderas
K'ullupuni 'siempre la madera
K'ulluri 'comienzo de madera
K'ullukuna 'las maderas
K'ulluchu 'de la madera?
K'ullucha 'maderita
K'ullusapa 'mucha madera
K'ullukama 'hasta la madera
K'ullurayku 'por la madera
K'ulluwan 'con mi madera
K'ulluña 'descontinuado
K'ullulla 'madera nomas
K'ulluraq 'madera todavía
K'ulluyuq 'la que tiene madera
K'ullumá 
K'ullutà 
K'ulluyà 
K'ulluniray 'convertirse madera
K'ulluntin 'con su madera
K'ullupaq 'para tu madera
K'ulluyuqmi 'tiene madera
K'ullullapuni 'siempre la madera


Kurkuhina 'como la madera
Kurkuta apay 'lleva la madera
Kurkuman 'a tu madera
Kurkumanta 'dla madera
Kurkupa 'dla madera
Kurkupi 'en la  madera
Kurkupura 'entre  maderas
Kurkupuni 'siempre la madera
Kurkuri 'comienzo de madera
Kurkukuna 'las maderas
Kurkuchu 'de la madera?
Kurkucha 'maderita
Kurkusapa 'mucha madera
Kurkukama 'hasta la madera
Kurkurayku 'por la madera
Kurkuwan 'con mi madera
Kurkuña 'descontinuado
Kurkulla 'madera nomas
Kurkuraq 'madera todavía
Kurkuyuq 'la que tiene madera
Kurkumá 
Kurkutà 
Kurkuyà 
Kurkuniray 'convertirse madera
Kurkuntin 'con su madera
Kurkupaq 'para tu madera
Kurkuyuqmi 'tiene madera
Kurkullapuni 'siempre la madera


Naturaleza en quechua

naturaleza

Naturaleza según el  lingüista Rodolfo Cerrón Palomino es kaynin, pero si se habla de la naturaleza como sujeto entonces en quechua es  pacha.

Ejemplo de naturaleza cuando se refiere a las cosas

Rumykaynin / el ser de la piedra

Michikaynin / la esencia  del gato

Naturaleza cuando se refiere como sujeto

El mundo de arriba
Hanaq pacha

Este mundo
Kay pacha

El mundo de abajo
Uku pacha

El modo obligativo en presente
Hanaq pachaman ripunay kashan "tengo que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunayki kashan "tienes que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunan kashan "tiene que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunanchis kashan "tenemos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunayku kashan "tenemos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunaykichis kashan "tienen que viajar al mundo de arriba ustedes
Hanaq pachaman ripunanku kashan "tienen que viajar al mundo de arriba

El modo obligativo en pasado
Hanaq pachaman ripunay karqan "tenía que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunayki karqan "tenías que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunan karqan "tenía que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunanchis karqan "teníamos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunayku karqan "teníamos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunaykichis karqan "tenían que viajar al mundo de arriba ustedes
Hanaq pachaman ripunanku karqan "tenían que viajar al mundo de arriba

El modo obligativo en futuro
Hanaq pachaman ripunay kanqa "tendré que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunayki kanqa "tendrás que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunan kanqa "tendrá que viajar al mundo de arriba
Hanaq pachaman ripunanchis kanqa "tendremos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunayku kanqa "tendremos que viajar al mundo de arriba 
Hanaq pachaman ripunaykichis kanqa "tendrán que viajar al mundo de arriba ustedes
Hanaq pachaman ripunanku kanqa "tendrán que viajar al mundo de arriba


El modo obligativo en presente
Uku pachaman haykunay kashan "tengo que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunayki kashan "tienes que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunan kashan "tiene que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunanchis kashan "tenemos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunayku kashan "tenemos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunaykichis kashan "tienen que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunanku kashan "tienen que entrar al mundo de abajo

El modo obligativo en pasado
Uku pachaman haykunay karqan "tenía que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunayki karqan "tenías que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunan karqan "tenía que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunanchis karqan "teníamos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunayku karqan "teníamos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunaykichis karqan "tenían que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunanku karqan "tenían que entrar al mundo de abajo

El modo obligativo en futuro
Uku pachaman haykunay kanqa "tendré que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunayki kanqa "tendrás que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunan kanqa "tendrá que entrar al mundo de abajo
Uku pachaman haykunanchis kanqa "tendremos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunayku kanqa "tendremos que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunaykichis kanqa "tendrán que entrar al mundo de abajo 
Uku pachaman haykunanku kanqa "tendrán que entrar al mundo de abajo