miércoles, 3 de febrero de 2021

Familia en quechua👨‍👨‍👧

familia
Familia en quechua ayllu

Post  donde te enseñamos nombrara a los  miembros de la familia, en el mundo andino la familia se denomina "ayllu" seres humanos que poblaron esta parte del mundo y adoptaron diversas creencias, valores, etc

Miembros de la familia en quechua
  • Abuelo /  awichu 
  • Tía /  ipa
  • Madrina /  achik mama
  • Yerno /  tullqa qatay
  • Mamá /  mama
  • Cuñado /  masanu
  • Suegra / kisma
  • Abuelo / awichu
  • Marido /  qusa
  • Suegro /  kiwachi
  • Nuera /  qhachuni
  • Sobrino /  mulla
  • Tía /  ipa
  • Hermana del hombre /  pana
  • Hermano del hombre / wayqe
  • Sobrina  / kuncha
  • Cuñada /  masa
  • Hermano de mujer  /  tura
  • Esposa  / yana
  • Esposo      /  qosa
  • Papá  / tayta
  • Tío  / kaka
  • Cuñado  / masanu
  • Hermano  / wayqe
  • Esposa  / yana
  • Abuela  / awicha
  • Hijo  / churi
  • Bebé  / wawa
  • Hija  / ususi
  • Amigo /  Kumpa
  • Vieja /  paya
  • Anciano /  machula
  • Mujer joven /  sipas
  • Viejo /  machu
  • Huérfano (a) /  Wakcha
  • Prójimo /  Runamasi
  • Anciana /  Paya
Hermanos
  • De hermano a hermano/ wayqey
  • De hermano a  hermana/ panay
  • De hermana a hermano/ tura
  • De hermana a hermana/ ñaña



Plural pronombre posesivo
Aylluy /mi familia
Aylluyki /tu familia
Ayllun /su familia
Ayllunchis /nuestro familia
Ayllunku /nuestro familia
Aylluykichis /vuestro familia
Ayllunku /su familia de (el ella)

Pronombre tiempo presente progresivo
  • Noqa mikushani aylluywan /yo estoy comiendo con mi familia
  • Qam mikushanki aylluykiwan /tú estás comiendo con tu familia
  • Pay mikushan aylluywan /el ella está comiendo con su familia
  • Noqanchis mikushanchis ayllunchiswan /todos nosotros estamos comiendo con mi familia
  • Noqayku mikushayku aylluykuwan /nosotros estamos comiendo con mi familia 
  • Qamkuna mikushankichis aylluykiswan /ustedes están comiendo con su familia
  • Paykuna mikushanku aylluykuwan /ellos están comiendo con su familia

Tener -Tengo en quechua

tengo


Tengo en quechua significa "kan" y tener se traduce en kay

Yo tengo un amigo que me ama
Noqapa reqsisqay munakuwan

Tengo orgullo de ser peruano
Peru apusonqo kay

Tengo orgullo de ser peruano y soy feliz
Peru kusisqa apusonqo  kay

Tengo todavía mucho por recorrer
askharaqmi purinay kashan 

Tengo tres hermanos
kinsa wayqeyuk kay

Yo tengo 20 años
noqa iskay chunka watayoq kani

Yo tengo
 Noqa kan

Yo tengo 14 años
Noqa chunka tawayoq watayoq kani

Yo tengo 18 años
Noqa chunka pusaqniyoq watayoq kani

Yo tengo 12 años
 Noqa chunka iskayniyoq watayoq kani

Yo tengo plata
Noqapa qolqe kan

Tengo 13 años
Chunka kinsa watayoq kani

Tengo 22 años
Iskay chunka iskayniyoq watayoq kani

Tengo 19 años
Chunka esqonniyoq watayoq kani

Tengo 30 años
Kinsa chunka watayoq kani

Tengo 17 años
Chunka qanchisniyoq watayoq kani

Tengo 10 años
Chunka watayoq kani

Tengo sueño
Puñunayay

Tengo sed
Ch'akichikuy

Tengo hambre
Yarqachikuy

Tengo frio
Chirimanta kay, chirichikuy

No tengo dinero
Mana qolqeyoq kay

No tengo hambre
Mana yarqachikuq kay

Tengo miedo
Manchakuy

Tener fe
Iñiy kan

Verbo tener en quechua
Tiempo pasado
  • -Noqapa karqani  /  yo tenía
  • -Qampa karqanki  /  tú tuviste
  • -Paypa karqan  /  él, ella tuvo
  • -Noqanchispa karqan  /  nosotros tuvimos (in)
  • -Noqaykupa karqan  /  nosotros tuvimos (ex)
  • -Qamkunapa karqan  /  ustedes tuvieron
  • -Paykunapa karqan  /  ellos, ellas tuvieron

Tiempo presente
  • -Noqapa kan  /  yo tienes
  • -Qampa kan  /  tú tienes
  • -Paypa kan  /  él, ella tiene
  • -Noqanchispa kan  /  nosotros tuvimos (in)
  • -Noqaykupa kan /  nosotros tuvimos (ex)
  • -Qamkunapa kan /  ustedes tienen
  • -Paykunapa kan /  ellos, ellas tienen

Tiempo futuro
  • -Noqapa kan /  yo tendré
  • -Qampa kan /  tú tendrás
  • -Paypa kan  /  él, ella tendrá
  • -Noqanchispa kan  /  nosotros tendremos (in)
  • -Noqaykupa kan  /  nosotros tendremos (ex)
  • -Qamkunapa kan  /  ustedes tendrán
  • -Paykunapa kan  /  ellos, ellas tendrán

Verbo tener caso 2
Tiempo pasado
  • Kapuwarqa / yo tuve 
  • Kapusurqanki / tú tuviste 
  • Kapurqa / el/ella tuvo
  • Kapuwarqanchis / nosotros tuvimos
  • Kapuwarqaku / nosotros tuvimos
  • Kapusurqankichis / ustedes tuvieron 
  • Kapurqaku / ellos/ellas tuvieron 
Presente
  • Kapuwan / yo tengo 
  • Kapusunki / Tú tienes 
  • Kapun / el/ella tiene 
  • Kapuwanchis / nosotros tenemos 
  • Kapuwanku / nosotros tenemos 
  • Kapusunkichis / ustedes tienes
  • Kapunku / ellos/ellas tienen 
Futuro
  • Kapuwanqa / yo tendré
  • Kapusunkin / tu tendrás
  • Kapunqan / ella, ellos tendrás
  • Kapuwasunmi / nosotros tendremos
  • Kapuwasunchisme / nosotros tendremos
  • Kapusunkichis /ustedes tendrán
  • Kapunqan / ellos, ellas tendrás

martes, 2 de febrero de 2021

Donde en quechua


donde

Donde en quechua es maypi:

Donde vives en quechua
Maypi tiyanki?

Donde estas?
Maypi kashanki?

Donde estudias?
Maipi estudianki

Donde vas?
Mayta rinki?

Donde te duele?
Maypi nanasunki?

Donde ir? 
Mayta rinki?

Donde te pierdes?
Mayta chinkanki

Donde te has perdido?
Maytataq chinkakunki?

De donde eres?
Maymanta kanki?

De donde eres tu?
Maymanta qam kanki?

Donde naciste?
Maypi paqariranki?

De donde viene?
Maymanta hamushanki

Donde sea
Maypipas


  • Maymanta  noqa kani /de donde  yo soy
  • Maymanta  qam kanki /de donde  tú eres
  • Maymanta  paymi /de donde  él ella es
  • Maymanta  noqanchis kanchis/ de donde  (todos) nosotros somos
  • Maymanta  noqayku kayku /de donde  nosotros somos (pero no tú)
  • Maymanta  qamkuna kankichis/ de donde ustedes son
  • Maymanta  paykuna kanku /de donde  ellos son
  • Maipi Qam  tiyanki/ donde vive  tú 
  • Maipi Pay  tiyan/ donde vive  él/ella 
  • Maipi Noqanchis  tiyanchis/ donde vivemos  (todos) 
  • Maipi Noqayku  tiyayku/ donde vivemos  nosotros 
  • Maipi Qamkuna  tiyankichis/ donde viven  ustedes 
  • Maipi Paykuna  tiyanku/ donde viven  ellos 
  • Maipi Paykuna  tiyanku/  donde vive   ellos


Donde se traduce en maypi, may
Como se dice donde vives / maypi tiyanki
De donde eres / maymanta kanki
De donde vienes / maymanta hamunki
Donde / maypi
Donde es / maypin
Donde esta / maypi kashan
Donde estas / maypi kashanki
Donde estas yendo / mayta rishanki
Donde estudias / maypi yachasisunkiku
Donde hay / maypin kashan
Donde naciste / maypin paqariranki
Donde queda / maypitaqri
Donde se ubica / maypin tarikun
Donde sea / maypipas
Donde te duele  / maypi nanasunki
Donde te pierdes  /mayta  chinkanki
Donde trabajas / maypin llank’anki
Donde vas / mayta rinki
Donde viene / mayta hamushan
Dónde vives / maypi tiyanki



De caso
Maykama
Mayman
Maymanta
Maypa
Maypaq
Maypi
Maypura
Mayrayku
Mayta

Limitativo
Maylla

Compañía
Maypiwan
Maywan

Definitivo
Maypuni

Temporal
Mayraq
Mayña

Relación
Maypas

Contrastivo
Maytaq

Enfa/interrog
Maycha
Maychu
Maym/mi
Mayqa
Mays /si


lunes, 1 de febrero de 2021

Dinero en quechua 💲💸

dinero

 ¿Cómo se dice dinero en quechua? dinero en el sur del Perú es qolqe, actualmente sigue vigente en las comunidades campesinas del sur peruano. 


Mi dinero / noqapa qolqey
Tu dinero / qampa qolqeyki
Su dinero/ paypa qolqen

No tengo dinero  
Qampa qolqeyki

Ese dinero es para nosotros 
Chay qolqeka noqanchispan

Dame dinero
Qoway qolqeta

No hay dinero
Manan kanchu qolqe

El modo obligativo en presente
  • Qolqeta waqaychanay kashan"  tengo que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanayki kashan"  tienes que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanan kashan"  tiene que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychananchis kashan"  tenemos que guardar dinero (todos nosotros)
  • Qolqeta waqaychanayku kashan"  tenemos que guardar dinero (nosotros y no tú)
  • Qolqeta waqaychanaykichis kashan"  tienen que guardar dinero ustedes
  • Qolqeta waqaychananku kashan"  tienen que guardar dinero

El modo obligativo en pasado
  • Qolqeta waqaychanay karqan"  tenía que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanayki karqan"  tenías que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanan karqan"  tenía que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychananchis karqan"  teníamos que guardar dinero (todos nosotros)
  • Qolqeta waqaychanayku karqan"  teníamos que guardar dinero (nosotros y no tú)
  • Qolqeta waqaychanaykichis karqan"  tenían que guardar dinero ustedes
  • Qolqeta waqaychananku karqan"  tenían que guardar dinero

El modo obligativo en futuro
  • Qolqeta waqaychanay kanqa"  tendré que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanayki kanqa"  tendrás que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychanan kanqa"  tendrá que guardar dinero
  • Qolqeta waqaychananchis kanqa"  tendremos que guardar dinero (todos nosotros)
  • Qolqeta waqaychanayku kanqa"  tendremos que guardar dinero (nosotros y no tú)
  • Qolqeta waqaychanaykichis kanqa"  tendrán que guardar dinero ustedes
  • Qolqeta waqaychananku kanqa"  tendrán que guardar dinero

domingo, 31 de enero de 2021

Emociones en quechua 😭😁😲

emocionado
Emociones

El hombre andino al igual que los individuos de otras partes del mundo expresa sus emociones mediante los sentimientos, emociones. La forma de expresar dichos sentimientos puedes ser negativas o positivas. A continuación una lista de emociones en quechua.

Emociones básicas
Pasado singular
Rikurqayki kusisqata/ yo a ti te veía alegre
Rikuwarqanki  kusisqata/ tu a mi veía alegres
Rikuwarqa  kusisqata/ el a mi  me veía alegre
Rikusurqanki kusisqata/   el a ti  te veía alegre


Enfado Phiñakuy😡

Pasado singular 
Rikurqayki phiñasqata/ yo a ti te veía enfadado
Rikuwarqanki  phiñasqata/ tu a mi veía enfadado
Rikuwarqa  phiñasqata/ el a mi  me veía enfadado
Rikusurqanki phiñasqata/   el a ti  te veía enfadado

Miedo Manchay😱

Pasado singular 
Rikurqayki manchasqata/ yo a ti te veía con miedo
Rikuwarqanki  manchasqata/ tu a mi veía con miedo
Rikuwarqa  manchasqata/ el a mi  me veía con miedo
Rikusurqanki manchasqata/   el a ti  te veía con miedo

Tristeza / Llaki 😤

Pasado singular 
Rikurqayki llakisqata/ yo a ti te veía triste
Rikuwarqanki  llakisqata/ tu a mi veía triste
Rikuwarqa  llakisqata/ el a mi  me veía triste
Rikusurqanki llakisqata/   el a ti  te veía triste

Sorpresa
Paqma 😲
Millakuy 😝

Confianza 
Sonqo churay 👋


Fastidio!/  Ayk!, ik!, uk!,ok!
Qué feo! /Atataw!
Qué frío! /Alalaw!
Qué hermoso!/  Añañaw!
Qué Calor / Akakáw
Qué Dolor / Ananáw
Qué Lindo / Achaláw
Qué miedo!/ Atakaw!.
Qué peligro! / Achachaw!.
Qué pena!  /Akakallaw!.
Qué picante! / Haw! 
 

Preocupado / llakikusqa
Acongojado, angustiado/
Alegre , feliz contento / kusisqa
Asustado / manchakusqa
Bien / allinlla
Cansado / pisipasqa
Enfermo / unqusqa
Tengo ganas de ir al baño / ispanayawanmi
Tengo hambre / yarqawanmi
Tengo sed / ch'aquirpariwan
Tengo sueño / puñunayawanmi
Estoy triste/ llakisqankani




sábado, 30 de enero de 2021

Cuidar en quechua

cuidar

 Cuidar en el idioma quechua significa "waqaychay" así mismo quiere decir guardar algo

  • waqaycharqayki  te cuidé    
  • waqaycharqaykichis  los cuidé a ustedes    
  • waqaycharqaykiku  te cuidamos    
  • waqaycharqaykiku los cuidamos a ustedes    
  • waqaychasurqanki  te cuidó    
  • waqaychasurqankichis   los cuidó a ustedes    
  • waqaychasurqankiku  te cuidaron    
  • waqaychasurqankiku  los cuidaron a ustedes
  • waqaychasqayki te había cuidado dicen que te cuidé    
  • waqaychasqaykichis  los había cuidado a ustedes    
  • waqaychasqaykiku   te habíamos cuidado 
  • waqaychasqaykiku  los habíamos cuidado a ustedes 
  • waqaychasusqanki te había cuidado
  • waqaychasusqankichis  los había cuidado a ustedes 
  • waqaychasusqankiku   te habían cuidado    
  • waqaychasusqankiku  los habían cuidado a ustedes    



Tiempo pasado
  • Noqa waqaycharqani  /  yo cuidé
  • Qam waqaycharqanki  /  tú cuidaste
  • Pay waqaycharqan  /  él/ella cuidó
  • Noqanchis waqaycharqanchis  /  nosotros cuidamos (in)
  • Noqayku waqaycharqayku  /  nosotros cuidamos (ex)
  • Qamkuna waqaycharqankichis  /  ustedes cuidaron
  • Paykuna waqaycharqanku  /  ellos/ellas cuidaron

Tiempo presente
  • Noqa waqaychani  /  yo cuido
  • Qam waqaychanki  /  tú cuidas
  • Pay waqaychan  /  él/ella cuida
  • Noqanchis waqaychanchis  /  nosotros cuidamos (in)
  • Noqayku waqaychayku  /  nosotros cuidamos (ex)
  • Qamkuna waqaychankichis  /  ustedes cuidan
  • Paykuna waqaychanku  /  ellos/ellas cuidan

Tiempo futuro
  • Noqa waqaychasaq  /  yo cuidaré
  • Qam waqaychanki  /  tú cuidarás
  • Pay waqaychanqa  /  él/ella cuidará
  • Noqanchis waqaychasunchis  /  nosotros cuidaremos (in)
  • Noqayku waqaychasaqku  /  nosotros cuidaremos (ex)
  • Qamkuna waqaychankichis  /  ustedes cuidarán
  • Paykuna waqaychanqaku  /  ellos/ellas cuidarán

Bipersonal
  • Waqaycharqayki / yo a ti te cuidabas
  • Waqaychawarqanki /  tu a mi cuidabas
  • Waqaychawarqa /  el a mi / me cuidaba
  • Waqaychasurqanki /  el a ti / te cuidaba

  • Waqaychayki / yo a ti / te cuido
  • Waqaychawanki /  tu a mi me cuidas
  • Waqaychawan / el a mi / me cuida
  • Waqaychasunki /  el a ti te cuida
  • Waqaychasqayki / yo a ti te cuidare
  • Waqaychawanki /  tu a mi / me cuidara
  • Waqaychawanqa /  el a mi / me cuidara
  • Waqaychasunki / el a ti te cuidare

  • Waqaychaqaykiku /  nosotros a ustedes le cuidaron / ex
  • Waqaychaqaykichis /  nosotros a ustedes les cuidaron / in
  • Waqaychawarqankiku /  ustedes / a nosotros nos cuidaron ex
  • Waqaychawarqankichis /  ustedes / a mi / me cuidaron 
  • Waqaychawarqaku / ellos a nosotros nos cuidaron / ex
  • Waqaychawasqankichis /  ellos a nosotros / nos cuidaron in
  • Waqaychawarqankiku / ellos a ti
  • Waqaychasurqankichis /  ellos a ustedes
  • Waqaychaykiku /  nosotros a ustedes les cuidamos ex
  • Waqaychaykichis /  nosotros a ustedes / les / cuidamos in
  • Waqaychawankiku /  ustedes / a nosotros nos cuidan ex
  • Waqaychawankichis /  ustedes / a mi / me cuidan
  • Waqaychawanku /  ellos a nosotros nos cuida ex
  • Waqaychawanchis /  ellos a nosotros nos cuidan in
  • Waqaychasunkiku /  ellos a ti / te cuidan
  • Waqaychasunkichis / ellos a ustedes / te cuidan

  • Waqaychasqaykichis / nosotros a ustedes lo cuidaran ex
  • Waqaychasqaykiku /  nosotros a ustedes los cuidaran / in
  • Waqaychawankichis /  ustedes / a nosotros nos cuidaran / ex
  • Waqaychawasqankichis /  ustedes / a mi cuidaran 
  • Waqaychawanqaku / ellos a nosotros nos cuidaran / ex
  • Waqaychawasqankichis /    ellos a nosotros / nos cuidaran in
  • Waqaychasunkiku  / ellos a ti te cuidaran 
  • Waqaychasunkichis  /  ellos a ustedes cuidaran 


Yo se cuidar mi cuerpo en quechua

Visitar en quechua

visitar

Visitar en quechua es watukuy, watuy se usa cuando quieres decir te visito mañana, visitarte no puedo, visita un extraño. Además se puede conjugar como sucede en castellano.


Tiempo pasado
  • Noqa waturqani-yo visité
  • Qam waturqanki-tú visitaste
  • Pay waturqan-él/ella visitó
  • Noqanchis waturqanchis-nosotros visitamos (in)
  • Noqayku waturqayku-nosotros visitamos (ex)
  • Qamkuna waturqankichis-ustedes visitaron
  • Paykuna waturqanku-ellos/ellas visitaron

Tiempo presente
  • Noqa watuni-yo visito
  • Qam watunki-tú visitas
  • Pay watun-él/ella visita
  • Noqanchis watunchis-nosotros visitamos (in)
  • Noqayku watuyku-nosotros visitamos (ex)
  • Qamkuna watunkichis-ustedes visitan
  • Paykuna watunku-ellos/ellas visitan

Tiempo futuro
  • Noqa watusaq-yo visitaré
  • Qam watunki-tú visitarás
  • Pay watunqa-él/ella visitará
  • Noqanchis watusunchis-nosotros visitaremos (in)
  • Noqayku watusaqku-nosotros visitaremos (ex)
  • Qamkuna watunkichis-ustedes visitarán
  • Paykuna watunqaku-ellos/ellas visitarán
El modo obligativo en presente
  • Watunay kashan"tengo que visitar
  • Watunayki kashan"tienes que visitar
  • Watunan kashan"tiene que visitar
  • Watunanchis kashan"tenemos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku kashan"tenemos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis kashan"tienen que visitar ustedes
  • Watunanku kashan"tienen que visitar

El modo obligativo en pasado
  • Watunay karqan"tenía que visitar
  • Watunayki karqan"tenías que visitar
  • Watunan karqan"tenía que visitar
  • Watunanchis karqan"teníamos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku karqan"teníamos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis karqan"tenían que visitar ustedes
  • Watunanku karqan"tenían que visitar

El modo obligativo en futuro
  • Watunay kanqa"tendré que visitar
  • Watunayki kanqa"tendrás que visitar
  • Watunan kanqa"tendrá que visitar
  • Watunanchis kanqa"tendremos que visitar (todos nosotros)
  • Watunayku kanqa"tendremos que visitar (nosotros y no tú)
  • Watunaykichis kanqa"tendrán que visitar ustedes
  • Watunanku kanqa"tendrán que visitar

Hacer en quechua 📲

hacer
Hacer en quechua es ruway, sin embargo cuando queremos decir "hacer competencia" no necesitamos de ruway, simplemente es llallinakuy,  hacer comer / mikhuchiy, hacer dormir / puñuchiy
  • Hacer ejercicios /  ? ruway 
  • Hacer leña  / llant'ata ruway
  • Hacer conocer / reqchichiy
  • Hacer chicha  / aqha ruway
  • Hacer comida  / mikhuna ruway
  • Hacer caer / urmaychimuy
  • Hacer fogata  / ninata hap'ichiy / ninata qonoy
  • Que te gusta hacer  / imata ruwayta munanki
  • Hacer con las manos /maquiwan ruwasqa
  • Hacer morir  / wañuchisqa
  • Hacer saber  / yachayta ruway
Que te gusta hacer
Imata ruwayta munanki

Me haces falta 
Llakikuykin

Me hace reír
Asichiwankin

  • Hacer pis (orinar) / hisp'akuy'
  • Hacer leña /llant'akuy'
  • Hacer caer /urmachimuy'
  • Hacer conocer /reqsichiy'
  • Hacer chicha /aqhaykuy'
  • Hace calor /rupayshanmi'
  • Hacer comida /mikhunata ruwamuy'

  • Noqa ruwani  /yo hago'
  • Qam ruwanki  /tú haces'
  • Pay ruwan  /él/ella hace'
  • Noqanchik ruwanchis / (todos) nosotros hacemos'
  • Noqayku ruwaniku  /nosotros hacemos (pero no tú)'
  • Qamkuna ruwankichis  /ustedes hacen'
  • Paykuna ruwanku / ellos hacen

Verbo hacer en quechua tiempo pasado
  • Noqa ruwarqani /yo hice'
  • Qam ruwarqanki /tú hiciste'
  • Pay ruwarqan /él/ella hiso'
  • Noqanchis ruwarqanchis /nosotros hicimos (in)'
  • Noqayku ruwarqayku / nosotros hicimos (ex)'
  • Qamkuna ruwarqankichis /ustedes hicieron'
  • Paykuna ruwarqanku /ellos/ellas hicieron'

Tiempo presente
  • Noqa ruwani /yo hice'
  • Qam ruwanki /tú hiciste'
  • Pay ruwan /él/ella hizo'
  • Noqanchis ruwanchis /nosotros hacemos (in)'
  • Noqayku ruwayku /nosotros hacemos (ex)'
  • Qamkuna ruwankichis /ustedes hace'
  • Paykuna ruwanku /ellos/ellas hacen'

Tiempo futuro
  • Noqa ruwasaq /yo haré'
  • Qam ruwanki / tú harás'
  • Pay ruwanqa /él/ella hará'
  • Noqanchis ruwasunchis /nosotros haremos (in)'
  • Noqayku ruwasaqku /nosotros haremos (ex)'
  • Qamkuna ruwankichis /ustedes harán'
  • Paykuna ruwanqaku /ellos/ellas harán'

  • Noqa wasiypim ruwani     'yo hacia en  mi casa'
  • Qam wasiykipim ruwanki     'tu hacías en tu casa'
  • Pay wasinpim ruwan     'el, ella hacia en su casa'
  • Noqanchis wasinchispim ruwanchis    'nosotros hacemos en nuestra casa'
  • Noqayku wasiykupim ruwayku     'nosotros hicimos  en nuestra casa'
  • Qamkuna wasiykichispim ruwankichis     'ustedes hicieron en su casa'
  • paykuna wasinkupim ruwanku      'ellos, ellas harán en su casa'




Correr en quechua 🏃‍♀️

correr

 En la lengua quechua el verbo correr es phaway

Tiempo pasado

  • -Noqa phawarqani-yo corrí
  • -Qam phawarqanki-tú corriste
  • -Pay phawarqan-él/ella corrió
  • -Noqanchis phawarqanchis-nosotros corrimos (in)
  • -Noqayku phawarqayku-nosotros corrimos (ex)
  • -Qamkuna phawarqankichis-ustedes corrieron
  • -Paykuna phawarqanku-ellos/ellas corrieron

Tiempo presente

  • -Noqa phawani-yo corro
  • -Qam phawanki-tú corres
  • -Pay phawan-él/ella corre
  • -Noqanchis phawanchis-nosotros corremos (in)
  • -Noqayku phawasayku-nosotros corremos (ex)
  • -Qamkuna phawankichis-ustedes corren
  • -Paykuna phawanku-ellos/ellas corren

Tiempo futuro

  • -Noqa phawasaq-yo correré
  • -Qam phawanki-tú correrás
  • -Pay phawanqa-él/ella correrá
  • -Noqanchis phawasunchis-nosotros correremos (in)
  • -Noqayku phawasayqku-nosotros correremos (ex)
  • -Qamkuna phawankichis-ustedes correrán
  • -Paykuna phawanqaku-ellos/ellas correrán
El modo obligativo en presente
  • phawaynay kashan"tengo que correr
  • phawaynayki kashan"tienes que correr
  • phawaynan kashan"tiene que correr
  • phawaynanchis kashan"tenemos que correr (todos nosotros)
  • phawaynayku kashan"tenemos que correr (nosotros y no tú)
  • phawaynaykichis kashan"tienen que correr ustedes
  • phawaynanku kashan"tienen que correr

El modo obligativo en pasado
  • phawanay karqan"tenía que correr
  • phawanayki karqan"tenías que correr
  • phawanan karqan"tenía que correr
  • phawananchis karqan"teníamos que correr (todos nosotros)
  • phawanayku karqan"teníamos que correr (nosotros y no tú)
  • phawanaykichis karqan"tenían que correr ustedes
  • phawananku karqan"tenían que correr

El modo obligativo en futuro
  • phawanay kanqa"tendré que correr
  • phawanayki kanqa"tendrás que correr
  • phawanan kanqa"tendrá que correr
  • phawananchis kanqa"tendremos que correr (todos nosotros)
  • phawanayku kanqa"tendremos que correr (nosotros y no tú)
  • phawanaykichis kanqa"tendrán que correr ustedes
  • phawananku kanqa"tendrán que correr

Cantar en quechua 👨‍🎤

cantar

Takiy en el idioma quechua significa entonar canción, tararear, vocalizar y modular. En primera persona el verbo cantar es noqa takini, en segunda persona qan takinki y finalmente en tercera persona pay takin

Conjugando el verbo cantar

Tiempo pasado
  • Noqa takirqani / yo canté
  • Qam takirqanki /  tú cantaste
  • Pay takirqan /  él/ella cantó
  • Noqanchis takirqanchis / nosotros cantamos (in)
  • Noqayku takirqayku /  nosotros cantamos (ex)
  • Qamkuna takirqankichis /  ustedes cantaron
  • Paykuna takirqanku /  ellos/ellas cantaron

Tiempo presente
  • Noqa takini / yo canto
  • Qam takinki /  tú cantas
  • Pay takin / él/ella canta
  • Noqanchis takinchis /  nosotros cantamos (in)
  • Noqayku takiyku /  nosotros cantamos (ex)
  • Qamkuna takinkichis /  ustedes cantan
  • Paykuna takinku / ellos/ellas cantan

Tiempo futuro
  • Noqa takisaq / yo cantaré
  • Qam takinki / tú cantarás
  • Pay takinqa / él/ella cantará
  • Noqanchis takisunchis /  nosotros cantaremos (in)
  • Noqayku takisaqku / nosotros cantaremos (ex)
  • Qamkuna takinkichis / ustedes cantarán
  • Paykuna takinqaku / ellos/ellas cantarán

Frases con cantar

Vamos a cantar
Takisun hakuchi

Dulce cantar
Miski takiy

Mis tíos se juntan para cantar
Noqa Yayaykuna huñonakuqtin takinqaku

Cantaba
Takirqani

  • Takiwanki / tu a mi me cantas
  • Takiwan /el a mi  me canta
  • Takisunki /el a ti te canta
  • Takisqayki /yo a ti te cantaré
  • Takiwanki /tu a mi  me cantarás
  • Takiwanqa / el a mi  me cantará
  • Takisunki / el a ti te cantará
  • Takirqayki /    yo a ti te cantabas
  • Takiwarqanki /  tu a mi cantabas
  • Takiwarqa /    el a mi  me cantaba
  • Takisurqanki /    el a ti  te cantaba
  • Takiyki /yo a ti  te canto


  • Takinan karqan /  tenía que cantar
  • Takinanchis karqan /  teníamos que cantar 
  • Takinayku karqan /  teníamos que cantar 
  • Takinaykichis karqan /  tenían que cantar ustedes
  • Takinanku karqan /  tenían que cantar
  • Takinay kanqa /  tendré que cantar
  • Takinayki kanqa /  tendrás que cantar
  • Takinan kanqa /  tendrá que cantar
  • Takinanchis kanqa /  tendremos que cantar 
  • Takinayku kanqa /  tendremos que cantar 
  • Takinaykichis kanqa /  tendrán que cantar ustedes
  • Takinanku kanqa /  tendrán que cantar
  • Takinay kashan /  tengo que cantar
  • Takinayki kashan /  tienes que cantar
  • Takinan kashan /  tiene que cantar
  • Takinanchis kashan /  tenemos que cantar 
  • Takinayku kashan /  tenemos que cantar 
  • Takinaykichis kashan /  tienen que cantar ustedes
  • Takinanku kashan /  tienen que cantar
  • Takinay karqan /  tenía que cantar
  • Takinayki karqan /  tenías que cantar

10 Maneras de decir Bailar en quechua 💃

bailar

Bailar en el idioma quechua es tusuy, qhasway.

Vamos a bailar
Hakuchi tusuq

Me gusta bailar
Munani tusuyta

Baila conmigo
Tusuy noqawan

Bailarín
Tusuq

Yo estoy bailando
Noqa tusushani

El esta bailando
Pay tusushan


Tusurqayki       
Te bailé

Tusurqaykichis      
Los bailé a ustedes

Tusurqaykiku      
Te bailamos

Tusurqaykichikku      
Los bailamos a ustedes

Tususurqanki      
Te bailó

Tususurqankichis      
Los bailó a ustedes

Tususurqankiku      
Te bailaron

Tususurqankichikku      
Los bailaron a ustedes

Tiempo pasado

  • -Noqa tusurani-yo bailé
  • -Qam tusuranki-tú bailaste
  • -Pay tusuran-él/ella bailó
  • -Noqanchis tusurqanchis-nosotros bailamos (in)
  • -Noqayku tusurakichis-nosotros bailamos (ex)
  • -Qamkuna tusurqankichis-ustedes bailaron
  • -Paykuna tusurqanku-ellos/ellas bailaron

Tiempo presente

  • -Noqa tusuni-yo bailo
  • -Qam tusunki-tú bailas
  • -Pay tusun-él/ella baila
  • -Noqanchis tusunchis-nosotros bailamos (in)
  • -Noqayku tusuranikunosotros bailamos (ex)
  • -Qamkuna tusunkichis-ustedes bailan
  • -Paykuna tusunku-ellos/ellas bailan

Tiempo futuro

  • -Noqa tususaq-yo bailaré
  • -Qam tusunki-tú bailarás
  • -Pay tusunqa-él/ella bailará
  • -Noqanchis tususunchis-nosotros bailaremos (in)
  • -Noqayku tususaqku-nosotros bailaremos (ex)
  • -Qamkuna tusunkichis-ustedes bailarán
  • -Paykuna tusunqaku-ellos/ellas bailarán

  • Tusurqani 'bailé'
  • Tusurqanki 'bailaste'
  • Tusurqan 'bailó'
  • Tusurqanchis 'bailamos'
  • Tusurqayku 'bailamos'
  • Tusurqankichis 'Uds. bailaron''
  • Tusurqanku 'ellos bailaron'

  • Tususqani 'yo había bailado'
  • Tususqanki 'tú habías bailado'
  • Tususqan 'él había bailado'
  • Tususqanchis 'nosotros habíamos bailado'
  • Tususqayku 'nosotros habíamos bailado'
  • Tususqankichis 'Uds. habían bailado'
  • Tususqanku 'ellos habían bailado'
  • Tususaq 'bailaré'
  • Tusunki 'bailarás'
  • Tusunqa 'bailará'
  • Tususun 'bailaremos'
  • Tususaqku 'bailaremos'
  • Tusunkichis 'Uds. bailarán'
  • Tusunqaku 'ellos bailarán '
  • Tusupuway ‘bailame’

  • Tusuy '¡baila!
  • Tusuchun '¡que él baile!
  • Tususun' ¡bailemos!'
  • Tusuychis '¡bailen!'
  • Tusuchunku '¡que bailen!'
  • Tususunchis '¡bailemos!

  • Tusuni ' yo bailo
  • Tusunki ' tu bailas
  • Tusun ' el baila
  • Tusunchis ' nosotros bailamos
  • Tusuyku ' nosotros bailamos
  • Tusunkichis ' ustedes bailan
  • Tusunku ' ellos bailan
  • Tusurqani ' bailaba
  • Tusurqanki ' tu bailabas
  • Tusurqan ' el bailaba
  • Tususaq ' bailare
  • Tusuymanchu ' bailaría?
  • Tusunqa ' el bailará
  • Tususaqku ' nosotros bailamos
  • Tususunchis ' nosotros bailamos
  • Tusunqaku ' ellos bailará
  • Tusuyman ' bailare?
  • Tusuwaq ' deberías bailar
  • Tusunman ' debe bailar
  • Tusunkuman ' deberían bailar
  • Tusuway ' báilame

  • Noqa qayayki  tusunapaq  " yo te llamo a bailar 
  • Noqa qayaykichis  tusunapaq  " yo les llamo a bailar
  • Noqayku qayaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamamos a bailar
  • Noqayku qayaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamamos a bailar
  • Qam qayawanki  tusunapaq  " tú me llamas a bailar
  • Qam qayawankiku  tusunapaq  " tú nos llamas a bailar
  • Qamkuna qayawankichis  tusunapaq  " uds. Me llaman a bailar
  • Qamkuna qayawankiku  tusunapaq  " uds. Nos llaman a bailar
  • Pay qayawan  tusunapaq  "ella me llama a bailar
  • Pay qayawanchis  tusunapaq   "ella nos llama a bailar
  • Pay qayawanku  tusunapaq   "ella nos llama a bailar
  • Paykuna qayawan  tusunapaq   "ellos me llaman a bailar
  • Paykuna qayawanchis  tusunapaq   "ellos nos llaman a bailar
  • Paykuna qayawanku  tusunapaq   "ellos nos llaman a bailar

  • Pay qayasunki  tusunapaq   "ella te llama a bailar
  • Pay qayasunkichis  tusunapaq   "ella les llama a bailar
  • Paykuna qayasunki  tusunapaq  "ellos te llaman a bailar
  • Paykuna qayasunkichis  tusunapaq   "ellos les llaman a bailar
  • Noqa qayarqayki  tusunapaq  " yo te llamé a bailar
  • Noqa qayarqaykichis  tusunapaq  " yo les llamé a bailar
  • Noqayku qayarqaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamamos a bailar
  • Noqayku qayarqaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamamos a bailar
  • Qam qayawarqanki  tusunapaq  " tú me llamaste a bailar
  • Qam qayawarqankiku  tusunapaq  " tú nos llamaste a bailar
  • Qamkuna qayawarqankichis  tusunapaq  " uds. Me llamaron a bailar
  • Qamkuna qayawarqankiku  tusunapaq  " uds. Nos llamaron a bailar
  • Pay qayawarqa  tusunapaq   "ella me llamó a bailar
  • Pay qayawarqanchis  tusunapaq   "ella nos llamó a bailar
  • Pay qayawarqaku  tusunapaq   "ella nos llamó a bailar
  • Paykuna qayawarqa  tusunapaq   "ellos me llamaron a bailar
  • Paykuna qayawarqanchis  tusunapaq   "ellos nos llamaron a bailar
  • Paykuna qayawarqaku  tusunapaq   "ellos nos llamaron a bailar

  • Pay qayasurqanki tusunapaq  "ella te llamó a bailar
  • Pay qayasurqankichis  tusunapaq   "ella les llamó a bailar
  • Paykuna qayasurqanki  tusunapaq  "ellos te llamaron a bailar
  • Paykuna qayasurqankichis  tusunapaq   "ellos les llamaron a bailar
  • Noqa qayasqayki  tusunapaq  " yo te llamaré a bailar
  • Noqa qayasqaykichis  tusunapaq  " yo les llamaré a bailar
  • Noqayku qayasqaykiku  tusunapaq  " nosotros te llamaremos a bailar
  • Noqayku qayasqaykichis  tusunapaq  " nosotros les llamaremos a bailar
  • Qam qayawanki  tusunapaq  " tú me llamarás a bailar
  • Qam qayawankiku  tusunapaq  " tú nos llamarás a bailar
  • Qamkuna qayawankichis  tusunapaq  " uds. Me llamarán a bailar
  • Qamkuna qayawankiku  tusunapaq  " uds. Nos llamarán a bailar
  • Pay qayawanqa  tusunapaq   "ella me llamará a bailar
  • Pay qayawasunchis  tusunapaq   "ella nos llamará a bailar
  • Pay qayawanqaku  tusunapaq  "ella nos llamará a bailar
  • Paykuna qayawanqa  tusunapaq  "ellos me llamarán a bailar
  • Paykuna qayawasunchis  tusunapaq   "ellos nos llamarán a bailar
  • Paykuna qayawanqaku  tusunapaq   "ellos nos llamarán a bailar
  • Pay qayasunki  tusunapaq  "   "ella te llamará a bailar
  • Pay qayasunkichis  tusunapaq   "ella les llamará a bailar
  • Paykuna qayasunki  tusunapaq   "ellos te llamarán a bailar
  • Paykuna qayasunkichis  tusunapaq  "ellos les llamarán a bailar

jueves, 28 de enero de 2021

Dormir en quechua 😴🛌

dormir
Dormir en el idioma quechua es  puñuy:
  • Ve a dormir / puñumuy
  • Voy a dormir / puñumusaq
  • Vamos a dormir / hakuchi puñumuna
  • Punuyniy     'mi dormir'
  • Punuyniyki     'tu dormir'
  • Punuynin      'su dormir'
  • Punuyninchis     'nuestra dormir'
  • Punuyniyku      'nuestra dormir'
  • Punuyniykichis     'vuestra dormir'
  • Punuyninku     'su dormir'

Tiempo pasado
  • Noqa puñurqani   'yo dormí'
  • Qam puñurqanki   'tú dormiste'
  • Pay puñurqan   'él/ella durmió'
  • Noqanchis puñurqanchis   'nosotros dormimos (in)'
  • Noqayku puñurqayku   'nosotros dormimos (ex)'
  • Qamkuna puñurqankichis   'ustedes durmieron'
  • Paykuna puñurqanku   'ellos/ellas durmieron'

Tiempo presente
  • Noqa puñuni   'yo duermo'
  • Qam puñunki   'tú durmes'
  • Pay puñun   'él/ella duerme'
  • Noqanchis puñunchis   'nosotros dormimos (in)'
  • Noqayku puñuyku   'nosotros dormimos (ex)'
  • Qamkuna puñunkichis   'ustedes dormirán'
  • Paykuna puñunku   'ellos/ellas dormirán'

Tiempo futuro
  • Noqa puñusaq   'yo dormiré'
  • Qam puñunki   'tú dormirás'
  • Pay puñunqa   'él/ella dormirá'
  • Noqanchis puñusunchis   'nosotros dormiremos (in)'
  • Noqayku puñusaqku   'nosotros dormiremos (ex)'
  • Qamkuna puñunkichis   'ustedes dormirán'
  • Paykuna puñunqaku   'ellos/ellas dormirán'


El modo obligativo en presente
  • Puñunay kashan"tengo que dormir
  • Puñunayki kashan"tienes que dormir
  • Puñunan kashan"tiene que dormir
  • Puñunanchis kashan"tenemos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku kashan"tenemos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis kashan"tienen que dormir ustedes
  • Puñunanku kashan"tienen que dormir

El modo obligativo en pasado
  • Puñunay karqan"tenía que dormir
  • Puñunayki karqan"tenías que dormir
  • Puñunan karqan"tenía que dormir
  • Puñunanchis karqan"teníamos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku karqan"teníamos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis karqan"tenían que dormir ustedes
  • Puñunanku karqan"tenían que dormir

El modo obligativo en futuro
  • Puñunay kanqa"tendré que dormir
  • Puñunayki kanqa"tendrás que dormir
  • Puñunan kanqa"tendrá que dormir
  • Puñunanchis kanqa"tendremos que dormir (todos nosotros)
  • Puñunayku kanqa"tendremos que dormir (nosotros y no tú)
  • Puñunaykichis kanqa"tendrán que dormir ustedes
  • Puñunanku kanqa"tendrán que dormir

Llorar - Lágrima en quechua 😭

llorar
Llorar en quechua se traduce en waqay:


Tiempo pasado
  • -Noqa waqarqani /   yo lloré
  • -Qam waqarqanki /   tú lloraste
  • -Pay waqarqan /   él, ella lloró
  • -Noqanchis waqarqanchis /   nosotros lloramos (in)
  • -Noqayku waqarqayku /   nosotros lloramos (ex)
  • -Qamkuna waqarqankichis /   ustedes lloraron
  • -Paykuna waqarqanku /   ellos, ellas lloraron

Tiempo presente
  • -Noqa waqani /   yo lloro
  • -Qam waqanki /   tú lloras
  • -Pay waqan /   él, ella llora
  • -Noqanchis waqanchis /   nosotros lloramos (in)
  • -Noqayku waqayku /   nosotros lloramos (ex)
  • -Qamkuna waqankichis /   ustedes lloran
  • -Paykuna waqanku /   ellos, ellas lloran

Tiempo futuro
  • -Noqa waqasaq /   yo lloraré
  • -Qam waqanki /   tú llorarás
  • -Pay waqanqa /   él, ella llorará
  • -Noqanchis waqasunchis /   nosotros lloraremos (in)
  • -Noqayku waqasaqku /   nosotros lloraremos (ex)
  • -Qamkuna waqankichis /   ustedes llorarán
  • -Paykuna waqanqaku /   ellos, ellas llorarán

  • Waqanay kashan /    tengo que llorar
  • Waqanayki kashan /    tienes que llorar
  • Waqanan kashan /    tiene que llorar
  • Waqananchis ( kachkan) /    tenemos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku kashan /    tenemos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis kashan /    tienen que llorar ustedes
  • Waqananku kashan /    tienen que llorar
  • Waqanay karqan /    tenía que llorar

  • Waqanayki karqan /    tenías que llorar
  • Waqanan karqan /    tenía que llorar
  • Waqananchis karqan /    teníamos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku karqan /    teníamos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis karqan /    tenían que llorar ustedes
  • Waqaynanku karqan /    tenían que llorar
  • Waqanay kanqa /    tendré que llorar
  • Waqanayki kanqa /    tendrás que llorar
  • Waqanan kanqa /    tendrá que llorar
  • Waqananchik kanqa /    tendremos que llorar (todos nosotros)
  • Waqanayku kanqa / tendremos que llorar (nosotros y no tú)
  • Waqanaykichis kanqa /   tendrán que llorar ustedes
  • Waqananku kanqa /   tendrán que llorar
  • Waqarqayki /    te lloré
  • Waqarqaykichis /   los lloré a ustedes
  • Waqarqaykiku /   te lloramos
  • Waqarqaykichikku /   los lloramos a ustedes
  • Waqawarqanki /   me lloraste

  • Waqawarqankichis /   me lloraron ustedes
  • Waqawarqankiku /   nos lloraste
  • Waqawarqankichikku /   nos lloraron ustedes
  • Waqawarqan /   me lloró
  • Waqawarqanku /   me lloraron
  • Waqawarqanchis /   nos lloró
  • Waqawarqanchikku /   nos lloraron
  • Waqasurqanki /   te lloró
  • Waqasurqankichis /   los lloró a ustedes
  • Waqasurqankiku /   te lloraron
  • Waqasurqankichikku /   los lloraron a ustedes
  • Llorar en quechua /   waqay
  • Sin llorar /   ama waqaspalla
  • Perdona si te hago llorar /   waqachisqayta pampachaway
  • No llorar /  ama waqay
  • No llores /        ama waqaychu


  • Weqeyniy /  mi lágrima
  • Weqeyniyki /  tu lágrima
  • Weqeynin /   su lágrima
  • Weqeyninchis /  nuestra lágrima
  • Weqeyniyku /   nuestra lágrima
  • Weqeyniykichis /  vuestra lágrima
  • Weqeyninku /  sus lágrimas